گرفتن مراقبت تسکینی (که به آن مراقبت تسکین‌دهنده هم می‌گویند) به معنای دست کشیدن از درمان نیست. هدفش این است که کسی که بیماری جدی دارد، و خانواده‌اش، زندگی بهتری داشته باشند: درد و نشانه‌های دیگر خوب کنترل شود و مراقبت‌هایی که از چند جا می‌گیرد با هم هماهنگ باشد. این مراقبت برای هر سنی است و می‌تواند همراه با درمانِ خود بیماری پیش برود.

مراقبت تسکینی چه کاری می‌کند؟

به گفتهٔ سازمان جهانی بهداشت، مراقبت تسکینی با زود پیدا کردن و درست سنجیدن و درمان کردنِ درد و دیگر ناراحتی‌های جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی، از سختی بیماری کم می‌کند و کیفیت زندگی بیمار و خانواده‌اش را بهتر می‌کند. در عمل یعنی:

  • آرام کردن نشانه‌هایی مانند درد، تنگی نفس و تهوع.
  • پشتیبانی روحی، اجتماعی و معنوی از بیمار و خانواده، و کمک در کارهای عملی.
  • کمک به بیمار تا گزینه‌های درمانش را بفهمد و برنامهٔ درمان با خواسته‌ها و ارزش‌های خودش جور باشد.
  • کمک به اینکه بیمار تا جای ممکن فعال زندگی کند.
  • همراهی با خانواده در دورهٔ سوگ.

مؤسسهٔ ملی سالمندی آمریکا نمونه‌ای می‌آورد: خانمی هنگام درمان سرطان پستان کم‌خون شد و خستگی زیادی داشت. پزشک مراقبت تسکینی کم‌خونی او را درمان کرد و همین کمک کرد شیمی‌درمانی‌اش را ادامه دهد. رسیدگی به آن کم‌خونی و خستگی، خودش مراقبت تسکینی بود.

برای چه کسانی است؟

مراقبت تسکینی برای هر کسی است که با بیماری جدی زندگی می‌کند؛ مانند نارسایی قلب، بیماری مزمن انسدادی ریه، سرطان، زوال عقل (دمانس)، پارکینسون، نارسایی کلیه و بیماری‌های دیگر. این باور که مراقبت تسکینی فقط برای سرطان یا فقط برای هفته‌های آخر زندگی است، نادرست است.

  • می‌تواند از همان زمان تشخیص شروع شود یا دیرتر؛ لازم نیست صبر کنید تا بیماری پیشرفته شود.
  • لازم نیست درمانی را که ممکن است بیماری را خوب کند کنار بگذارید. تیم مراقبت تسکینی با پزشک معالج همکاری می‌کند.
  • برای سالمندی که در سال‌های پایانی زندگی ناراحتی جسمی و کم‌توانی زیادی دارد هم می‌تواند سودمند باشد.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد کسانی که مراقبت تسکینی می‌گیرند نشانه‌های کمتری دارند، پشتیبانی عاطفی بیشتری می‌گیرند و خودشان و خانواده‌شان از مراقبت راضی‌ترند. هرچه این مراقبت زودتر شروع شود اثرش بیشتر است و بستری‌های غیرلازم در بیمارستان را هم کم می‌کند.

چه کسانی این مراقبت را انجام می‌دهند و کجا؟

مراقبت تسکینی کار یک گروه است: پزشک و پرستاری که در این زمینه آموزش دیده‌اند، در کنار مددکار اجتماعی، کارشناس تغذیه، داروساز، فیزیوتراپیست، مشاور معنوی یا روحانی و گاهی داوطلبان آموزش‌دیده. اینکه چه کسانی در این گروه باشند به نیاز بیمار بستگی دارد. بخشی از این مراقبت را پزشک معالج و پرستار هم در کار همیشگی‌شان انجام می‌دهند و فقط برخی بیماران به تیم تخصصی نیاز پیدا می‌کنند.

این مراقبت می‌تواند در بیمارستان، درمانگاه، سرای سالمندان یا خانه انجام شود.

چطور مراقبت تسکینی بخواهیم؟

راهش گفت‌وگو با پزشک معالج است. پزشک می‌تواند شما را به پزشک یا مرکز مراقبت تسکینی معرفی کند. اگر خودش پیشنهاد نکرد، شما بپرسید؛ خواستن این مراقبت به معنای ناامیدی یا بی‌اعتمادی به پزشک نیست.

در ایران این خدمت را با این نام‌ها می‌شود جست‌وجو کرد یا از پزشک پرسید:

  • بخش یا درمانگاه «طب تسکینی» در بیمارستان‌های دانشگاهی.
  • «کلینیک درد».
  • «مرکز پرستاری در منزل» که مجوز دارد.

در بسیاری از کشورها این خدمت هنوز به همهٔ کسانی که به آن نیاز دارند نمی‌رسد. در ایران هم خدمات مراقبت تسکینی محدود است و بیشتر در شهرهای بزرگ پیدا می‌شود. این پرسش‌ها کمک می‌کند بفهمید در شهر شما چه چیزی در دسترس است:

  • در شهر ما بخش یا درمانگاه طب تسکینی یا کلینیک درد هست؟
  • آیا مرکز پرستاری در منزلِ دارای مجوز می‌تواند کمک کند؟
  • برای درد، تنگی نفس، تهوع یا بی‌خوابی او چه کار دیگری می‌شود کرد؟
  • شب‌ها و روزهای تعطیل، اگر حالش بد شد با چه کسی تماس بگیریم؟
  • هزینه‌ها چقدر است و بیمه کدام را می‌پردازد؟ این را از بیمهٔ خودتان و مددکار اجتماعی بیمارستان هم بپرسید.

اگر در شهر شما پزشک یا مرکز تسکینی نیست، کنترل درد و نشانه‌های دیگر را با همان پزشک معالج پیگیری کنید.

هاسپیس چیست؟

هاسپیس (مراقبت آسایشگاهی) نوعی از مراقبت تسکینی است که در هفته‌ها و ماه‌های پایانی زندگی داده می‌شود. برای زمانی است که درمان بیماری دیگر شدنی نیست یا پاسخ نمی‌دهد، یا خود بیمار تصمیم می‌گیرد برخی درمان‌ها را ادامه ندهد. در هاسپیس تلاش برای خوب کردن بیماری کنار گذاشته می‌شود و همهٔ توجه به آسایش بیمار و پشتیبانی از خانواده است.

  • هاسپیس یک شیوهٔ مراقبت است، نه یک ساختمان. می‌تواند در خانه، سرای سالمندان، بیمارستان یا مرکز جداگانه‌ای انجام شود.
  • همهٔ درمان‌ها قطع نمی‌شود. درمانی که هدفش خوب کردن بیماری بود، مثلاً شیمی‌درمانی، کنار می‌رود؛ ولی مراقبت‌های پزشکی دیگر تا وقتی سودمند است ادامه پیدا می‌کند، مثلاً داروی فشار خون. این تصمیم‌ها با پزشک گرفته می‌شود.
  • این انتخاب همیشگی نیست. می‌شود نظر را عوض کرد و دوباره سراغ درمان بیماری رفت.
  • پیشنهاد آن به این معنا نیست که مرگ همین روزهاست. پیش‌بینی اینکه بیمار چه مدت زنده می‌ماند برای پزشکان هم دشوار است. برخی آن‌قدر دیر شروع می‌کنند که از کمک‌هایش بهرهٔ چندانی نمی‌برند؛ شروع زودتر می‌تواند ماه‌ها مراقبت خوب و وقت باارزش کنار خانواده فراهم کند.

وقتی بیمار در خانه است، مراقبت روزانه با خانواده و دوستان می‌ماند. تیم مراقبت به خانواده یاد می‌دهد چطور از او مراقبت کنند و جایی که این خدمت هست، گاهی برای چند ساعت تا چند هفته مراقبت را به عهده می‌گیرد تا مراقب استراحت کند. دربارهٔ این کمک در مطلب «استراحت مراقب و مراقبت موقت» بیشتر بخوانید.

بررسی‌ها در آمریکا نشان داده است خانواده‌هایی که عزیزشان مراقبت هاسپیس گرفته، از مراقبت پایان زندگی راضی‌ترند؛ درد بیمار هم با احتمال بیشتری کنترل می‌شود و آزمایش و داروی غیرلازم کمتری می‌گیرد. در ایران مرکزهای هاسپیس کم‌شمارند؛ از پزشک معالج بپرسید در شهر شما برای مراقبت روزهای پایانی، در خانه یا در مرکز، چه امکانی هست.

فرق مراقبت تسکینی و هاسپیس در یک نگاه

پرسشمراقبت تسکینیهاسپیس
برای چه کسی است؟هر کسی که بیماری جدی دارد.کسی که بیماری جدی دارد و پزشکان فکر می‌کنند زمان کوتاهی، چند ماه و نه چند سال، از زندگی‌اش مانده است.
از کی شروع می‌شود؟از زمان تشخیص یا هر زمان پس از آن.در هفته‌ها و ماه‌های پایانی زندگی.
نشانه‌ها آرام می‌شود؟بله، تا جای ممکن.بله، تا جای ممکن.
درمانِ خود بیماری ادامه دارد؟بله، اگر بیمار بخواهد.نه؛ فقط آرام کردن نشانه‌ها و آسایش.
کجا انجام می‌شود؟خانه، درمانگاه، بیمارستان، سرای سالمندان.خانه، سرای سالمندان، بیمارستان، مرکز هاسپیس.

نگرانی از مورفین و داروهای قوی ضددرد

داروهای قوی ضددرد مانند مورفین از داروهای اصلی مراقبت تسکینی‌اند؛ برای درد شدید و گاهی برای کم کردن حس تنگی نفس تجویز می‌شوند. بسیاری از خانواده‌ها می‌ترسند این داروها مرگ را نزدیک‌تر کند. مورفینی که پزشک درست و به اندازهٔ نیاز تجویز کرده است، مرگ را جلو نمی‌اندازد؛ مرور پژوهش‌ها در بیماران سرطان پیشرفته هم نشان نداده که مصرف این داروها برای کنترل نشانه‌ها عمر را کوتاه‌تر کند. نوع و مقدار دارو را پزشک تعیین می‌کند؛ خودتان دارو را کم یا زیاد نکنید و هر نگرانی را با او در میان بگذارید.

برخی خانواده‌ها برای آرام کردن درد عزیزشان به تریاک یا شیرهٔ تریاک رو می‌آورند. این کار از سرِ دلسوزی است و جای سرزنش ندارد؛ ولی تریاک و شیره جای داروی تجویزی را نمی‌گیرند؛ مقدارشان معلوم نیست و ممکن است تنفس را خطرناک کند. اگر بیمار تریاک یا شیره مصرف می‌کند، آن را بی‌پرده به پزشک بگویید. پزشک برای کمک آن‌جاست، نه برای داوری؛ با دانستن این موضوع می‌تواند داروی درد را درست و بی‌خطر تنظیم کند.

دربارهٔ کارهایی که برای درد، تنگی نفس، خشکی دهان و آرامش عزیزتان در روزهای پایانی از شما برمی‌آید، مطلب «مراقبت و آسایش در پایان زندگی؛ راهنمای خانواده» را بخوانید.

زودتر دربارهٔ خواسته‌ها حرف بزنید

وقتی بیماری جدی تشخیص داده می‌شود، خوب است بیمار زود با خانواده و پزشکش دربارهٔ مراقبتی که می‌خواهد حرف بزند: چه درمان‌هایی را می‌خواهد یا نمی‌خواهد، و دوست دارد کجا از او مراقبت شود. پژوهش‌ها نشان می‌دهد کسانی که این گفت‌وگوها را کرده‌اند از مراقبتشان راضی‌ترند و مراقبتی می‌گیرند که به خواسته‌هایشان نزدیک‌تر است. دربارهٔ انتخاب جای مراقبت، مطلب «مراقبت پایان زندگی؛ بیمارستان، سرای سالمندان یا خانه» را بخوانید.