بسیاری از ما با دمنوش، عرقیات و نسخه‌های طب سنتی بزرگ شده‌ایم و کنار داروی پزشک از آن‌ها هم استفاده می‌کنیم. مهم‌ترین نکته این است: داروی گیاهی و مکمل هم می‌تواند عارضه داشته باشد و اثر داروهای شما را کم یا زیاد کند. پس هر چه مصرف می‌کنید به پزشک و داروساز بگویید و هیچ داروی نسخه‌شده‌ای را بدون صحبت با پزشک کنار نگذارید.

گیاهان دارویی و گوشی پزشکی روی میز

طب مکمل و داروی گیاهی یعنی چه؟

وقتی روشی بیرون از پزشکی رایج، کنار درمان پزشک به کار می‌رود، به آن «مکمل» می‌گویند. اگر همان روش به‌جای درمان پزشک به کار رود، «جایگزین» نام می‌گیرد. بیشتر کسانی که از این روش‌ها استفاده می‌کنند، درمان پزشکی‌شان را هم ادامه می‌دهند.

داروهای گیاهی از گیاه یا بخشی از گیاه ساخته می‌شوند و به شکل دمنوش، عصاره، قرص، کپسول یا پودر فروخته می‌شوند. طب سوزنی، ماساژ، حجامت، یوگا و عطردرمانی هم از روش‌های مکمل‌اند. داروهای گیاهی و روش‌های مکمل مثل داروهای معمول آزموده نمی‌شوند تا معلوم شود چقدر اثر دارند.

چرا «گیاهی» همیشه به معنای «بی‌خطر» نیست؟

بسیاری از مردم گمان می‌کنند فراوردهٔ گیاهی عارضه ندارد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند این فراورده‌ها همان خطرهایی را دارند که هر مادهٔ اثرگذار دیگری بر بدن دارد. بسیاری از داروهای نسخه‌ای هم از طبیعت گرفته شده‌اند.

  • ممکن است عارضه داشته باشند.
  • ممکن است داروی پزشک را ضعیف‌تر یا قوی‌تر کنند.
  • ممکن است برای کسی که بیماری خاصی دارد زیان‌بار باشند. اگر کلیه یا کبدتان مشکل دارد، داروی گیاهی برایتان مناسب نیست.
  • آنچه روی بسته نوشته شده، همیشه همان چیزی نیست که درون آن است. سازمان غذا و داروی آمریکا در برخی فراورده‌هایی که به نام مکمل فروخته می‌شد، داروی نسخه‌ای پیدا کرده است؛ از جمله داروی ضدانعقاد.
  • آسیب ناگهانی کبد پس از مصرف مکمل نادر است، ولی گزارش‌های آن رو به افزایش است.

معجون‌ها، پودرها و کپسول‌های «گیاهی» که در فضای مجازی فروخته می‌شوند، ممکن است داروی پنهان داشته باشند؛ مثلاً کورتون. برای نمونه، سازمان غذا و داروی آمریکا در فراورده‌ای که به نام مکمل درد مفاصل در اینترنت فروخته می‌شد، دگزامتازون (نوعی کورتون) و دیکلوفناک (نوعی داروی ضدالتهاب) پیدا کرد که روی برچسب نوشته نشده بود. کورتون پنهان می‌تواند قند خون را بالا ببرد و توان بدن را برای مقابله با عفونت کم کند. کنار گذاشتن ناگهانی آن هم عارضه دارد؛ پس اگر چنین فراورده‌ای مصرف کرده‌اید، برای کنار گذاشتنش با پزشک صحبت کنید.

معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی اراک هم یادآوری کرده است که داروهای گیاهی مانند داروهای دیگر می‌توانند عارضه و تداخل دارویی پدید بیاورند و بهتر است مصرفشان آگاهانه و با مشورت پزشک باشد.

تداخل‌هایی که بهتر است بشناسید

«تداخل» یعنی یک گیاه یا مکمل، اثر دارویی را کم کند، زیاد کند یا عارضهٔ ناخواسته‌ای پدید بیاورد. این داروها از گروه‌هایی‌اند که با داروهای گیاهی خوب جور نمی‌شوند: داروهای ضدانعقاد مانند وارفارین، داروهای فشار خون، داروهای دیابت، داروهای چربی خون از گروه استاتین‌ها و داروهای ضدافسردگی. دربارهٔ داروهایی که کمی کم یا زیاد شدنشان در بدن مشکل بزرگی می‌سازد، مانند وارفارین و دیگوکسین (داروی قلب)، دقت بیشتری لازم است.

نمونه‌هایی که در منابع معتبر آمده است:

  • علف چای (گل راعی یا هوفاریقون): خطر تداخل آن بالاست. اثر بسیاری از داروها را ضعیف می‌کند؛ از جمله وارفارین، دیگوکسین و برخی دیگر از داروهای قلب، برخی استاتین‌ها، برخی داروهای ضدافسردگی، برخی داروهای ضدتشنج، داروی پیوند عضو و برخی داروهای سرطان. مصرف آن همراه با برخی داروهای ضدافسردگی هم می‌تواند عارضه‌های جدی پدید بیاورد. کسی که وارفارین می‌خورد علف چای مصرف نکند.
  • جینکو: مصرف آن همراه با وارفارین با خطر بیشترِ خون‌ریزی‌های جدی همراه بوده است.
  • مکمل سیر (قرص و کپسول): ممکن است خطر خون‌ریزی را بالا ببرد. این نکته برای کسی که داروی ضدانعقاد یا آسپرین می‌خورد یا جراحی در پیش دارد مهم‌تر است.
  • جینسینگ: ممکن است قند خون را پایین بیاورد و در لخته شدن خون اختلال بسازد. اگر دیابت دارید، پیش از مصرف با پزشک صحبت کنید. نتیجهٔ پژوهش‌ها دربارهٔ اثر آن بر وارفارین یکسان نیست. دربارهٔ تداخلش با داروهای فشار خون، استاتین‌ها و برخی داروهای ضدافسردگی هم هنوز پرسش هست.
  • شیرین‌بیان: ماده‌ای به نام گلیسیریزین دارد که می‌تواند عارضه‌های جدی مانند نامنظم شدن ضربان قلب پدید بیاورد؛ به‌ویژه با مقدار زیاد یا مصرف طولانی. در کسانی که فشار خون بالا، بیماری قلب یا بیماری کلیه دارند یا نمک زیاد می‌خورند، حتی مقدار کم آن با عارضه‌های شدید همراه بوده است. مصرف زیاد شیرین‌بیان کنار داروهای فشار خون، کار این داروها را مختل می‌کند. تداخل آن با داروهای کورتونی هم گزارش شده است.
  • چای سبز با مقدار زیاد یا به شکل مکمل غلیظ: می‌تواند مقدار برخی داروها را در خون کم کند؛ از جمله یک داروی فشار خون و قلب و یک داروی چربی خون.
  • بابونه: تداخل آن با وارفارین گزارش شده است و احتمال می‌رود با داروهای آرام‌بخش هم تداخل داشته باشد.
  • گریپ‌فروت و آب آن: گیاه دارویی نیست، ولی می‌تواند مقدار برخی داروها را در خون بالا ببرد و عارضه‌هایشان را بیشتر کند؛ از جمله برخی استاتین‌ها، برخی داروهای فشار خون و برخی داروهای نامنظمی ضربان قلب. همهٔ داروهای این گروه‌ها این‌طور نیستند؛ از پزشک یا داروساز بپرسید داروی شما چطور است. با وارفارین هم آب گریپ‌فروت نخورید.
  • نارنج، پوملو و دارابی: به گفتهٔ سازمان غذا و داروی آمریکا، نارنج، پوملو و تانجلو (دورگهٔ نارنگی و گریپ‌فروت) هم ممکن است همان اثر آب گریپ‌فروت را داشته باشند. اگر داروی شما با گریپ‌فروت تداخل دارد، این میوه‌ها را هم نخورید. دارابی هم از همین خانواده است و بهتر است همین احتیاط را درباره‌اش داشته باشید.

گیاهان و ادویه‌های رایج عطاری

زنجبیل، زردچوبه، دارچین، سیاه‌دانه، سنبل‌الطیب و گل گاوزبان سال‌هاست در خانه‌های ما و در طب ایرانی جا دارند. آنچه در ادامه می‌آید دربارهٔ مصرف درمانی آن‌هاست؛ یعنی مقدار زیاد، مصرف هرروزه یا شکل کپسول، عرق و عصارهٔ غلیظ، آن هم کنار دارو. دانستن این نکته‌ها کمک می‌کند با خیال آسوده‌تری از این گیاهان بهره ببرید.

  • زنجبیل: در یک مرور نظام‌مند پژوهش‌ها، زنجبیل در شمار خوراکی‌ها و گیاهانی آمده است که مصرفشان کنار وارفارین با خطر بیشترِ خون‌ریزی همراه است. اگر وارفارین می‌خورید، پیش از مصرف درمانی زنجبیل با پزشک صحبت کنید.
  • زردچوبه و مکمل کورکومین: اگر وارفارین می‌خورید، مکمل زردچوبه یا کورکومین را بدون نظر پزشک مصرف نکنید. نکتهٔ دیگر اینکه فراورده‌های کورکومین با «جذب بالا» ممکن است به کبد آسیب بزنند و آسیب کبد در برخی مصرف‌کنندگان این فراورده‌ها گزارش شده است. اگر هنگام مصرف زردچوبه یا کورکومین خستگی، تهوع، بی‌اشتهایی، تیره شدن ادرار یا زردی پیدا کردید، مصرف را متوقف کنید و با پزشک صحبت کنید.
  • سیاه‌دانه: در مرور کارآزمایی‌های بالینی، مکمل سیاه‌دانه قند خون ناشتا را پایین آورده است. پس اگر داروی دیابت می‌خورید، مصرف درمانی سیاه‌دانه ممکن است قندتان را بیش از اندازه پایین بیاورد. پیش از مصرف با پزشک صحبت کنید و آن را جای داروی دیابت نگذارید.
  • دارچین: به اندازه‌ای که در غذا به کار می‌رود احتمالاً بی‌خطر است. دارچین را برای دیابت زیاد تبلیغ می‌کنند، ولی هنوز روشن نیست که مکمل آن به دیابت کمک کند. با این حال اگر داروی دیابت می‌خورید و دارچین را به مقدار زیاد یا هر روز برای پایین آوردن قند مصرف می‌کنید، به پزشک بگویید؛ چون ممکن است بر قند خونتان اثر بگذارد. دارچین نوع کاسیا (دارچین چینی) ماده‌ای به نام کومارین دارد که اثر آن بر کبد گزارش شده است. مقدار معمول آن بیشتر وقت‌ها دردسری نمی‌سازد، ولی برخی فراورده‌ها کومارین زیادی دارند و مصرف طولانی آن برای کسی که بیماری کبد دارد می‌تواند مشکل‌ساز باشد.
  • سنبل‌الطیب: چون ممکن است خواب‌آور باشد، آن را همراه قرص خواب، داروهای آرام‌بخش یا الکل مصرف نکنید. ایمنی مصرف طولانی آن هم روشن نیست و کنار گذاشتن ناگهانی‌اش پس از مصرف طولانی، در برخی افراد نشانه‌هایی مانند اضطراب و بی‌خوابی پدید آورده است.
  • گل گاوزبان: گیاهان تیرهٔ گاوزبان ماده‌هایی به نام آلکالوئید پیرولیزیدینی دارند که می‌توانند به کبد آسیب بزنند. از این رو بهتر است دمنوش گل گاوزبان را هر روز و برای مدت طولانی ننوشید؛ به‌ویژه اگر بیماری کبد دارید.

این فهرست کامل نیست. دربارهٔ تداخل بسیاری از گیاهان و مکمل‌ها هنوز پژوهش کافی انجام نشده است. پس اگر نام گیاهی در این فهرست نیست، معنایش این نیست که با داروی شما سازگار است.

اگر وارفارین می‌خورید و سردرد ناگهانی و شدید همراه با گیجی یا سخت شدن حرف زدن پیدا کردید، باید با ۱۱۵ تماس بگیرید. این‌ها می‌تواند نشانهٔ خون‌ریزی در مغز باشد.

اگر جراحی در پیش دارید

برخی مکمل‌ها خطر خون‌ریزی را بالا می‌برند یا بر واکنش بدن به داروی بیهوشی اثر می‌گذارند. هر چه زودتر پیش از عمل، همهٔ فراورده‌های گیاهی و مکمل‌هایی را که مصرف می‌کنید به پزشکتان بگویید.

به پزشک و داروساز چه بگویید؟

فهرستی نوشته از همهٔ چیزهایی که مصرف می‌کنید همراه داشته باشید: داروهای نسخه‌ای، داروهای بدون نسخه، داروهای گیاهی، دمنوش‌ها و عرقیاتی که برای درمان می‌خورید، و مکمل‌ها. کنار هر کدام بنویسید چه مقدار و چند بار در روز مصرف می‌کنید. آنچه تازه کنار گذاشته‌اید یا می‌خواهید شروع کنید هم گفتنی است. برای نوشتن این فهرست، مطلب فهرست داروهایی که مصرف می‌کنید کمک می‌کند. اگر چند دارو را با هم می‌خورید، مطلب «مصرف هم‌زمان چند دارو در سالمندی» را هم بخوانید.

اگر دارو مصرف می‌کنید، پیش از شروع هر داروی گیاهی از داروساز بپرسید؛ حتی اگر داروی شما بدون نسخه باشد. به درمانگر طب سنتی یا مکمل هم بگویید چه بیماری‌هایی دارید و چه داروهایی می‌خورید.

داروی پزشک را کنار نگذارید

هیچ داروی نسخه‌شده‌ای را بدون صحبت با پزشک قطع نکنید و چیز دیگری جایش نگذارید. برای نشانه‌ای که خوب نمی‌شود یا پیوسته برمی‌گردد، فقط به درمانگر طب مکمل بسنده نکنید و به پزشک هم مراجعه کنید. روش مکمل جای دیدن پزشک را نمی‌گیرد و دیدن او را عقب نیندازید.

پژوهش‌ها دربارهٔ روش‌های رایج چه می‌گویند؟

شواهد علمی دربارهٔ مکمل‌ها و فراورده‌های گیاهی یکسان نیست؛ دربارهٔ برخی زیاد می‌دانیم و دربارهٔ برخی بسیار کم. برای بیشترشان شواهدِ سودمندی محدود است. برای نمونه، پژوهش‌ها نشان نداده‌اند که جینکو از دمانس پیشگیری کند یا روند آن را کند کند.

طب سوزنی

درمانگر در حال طب سوزنی روی پشت فردی سالمند

پژوهش‌ها نشان می‌دهد طب سوزنی ممکن است به چند نوع درد کمک کند؛ مانند درد کمر و گردن و درد زانو در آرتروز. عارضه‌های گزارش‌شدهٔ آن کم است. ولی اگر سوزن استریل نباشد یا کار درست انجام نشود، عارضه‌های جدی مانند عفونت و آسیب به اندام‌های درونی پیش می‌آید. سوزن طب سوزنی لازم است استریل و یک‌بارمصرف باشد. اگر داروی ضدانعقاد می‌خورید یا بیماری یا عفونت پوستی دارید، شاید طب سوزنی برایتان بی‌خطر نباشد. دربارهٔ روش‌های مکمل برای درد، مطلب «درد مزمن در سالمندی و روش‌های مکمل» را بخوانید.

حجامت و بادکش

بیشتر پژوهش‌هایی که دربارهٔ حجامت انجام شده کیفیت پایینی دارد. حجامت ممکن است درد را کم کند، ولی شواهد آن قوی نیست و دربارهٔ بیماری‌های دیگر نمی‌توان نتیجه‌ای گرفت. رد موقت روی پوست می‌گذارد و می‌تواند تغییر رنگ ماندگار پوست، جای زخم، سوختگی و عفونت پدید بیاورد. پس از حجامت‌های پیاپی، کم‌خونی به دلیل از دست رفتن خون هم گزارش شده که نادر است. اگر وسیله‌ها میان دو نفر استریل نشوند، بیماری‌هایی مانند هپاتیت B و C منتقل می‌شود.

حجامت تر (که در آن خون گرفته می‌شود) برای این افراد می‌تواند خطرناک باشد و بدون اجازهٔ پزشک معالج انجام نشود:

  • کسی که داروی ضدانعقاد یا ضدپلاکت می‌خورد؛ حتی آسپرین.
  • کسی که کم‌خونی دارد.
  • کسی که نارسایی قلبی دارد.
  • کسی که دیابتش کنترل نشده است.
  • کسی که بدنش ضعیف و کم‌بنیه شده است.

ماساژ

خطر آسیب در ماساژ کم به نظر می‌رسد. با این حال، عارضه‌های جدی مانند لختهٔ خون، آسیب عصب یا شکستگی استخوان گزارش شده که نادر است. برخی از این موارد در ماساژهای پرفشار یا در سالمندان بوده است. پس به ماساژدهنده بگویید چه بیماری‌هایی دارید و ماساژ آرام را انتخاب کنید.

تای‌چی، یوگا و عطردرمانی

تای‌چی ممکن است تعادل را بهتر کند و در سالمندان از زمین خوردن پیشگیری کند. یوگا برای افراد سالم، اگر درست و با راهنمایی مربی آموزش‌دیده انجام شود، فعالیتی بی‌خطر به شمار می‌آید. ولی آسیب‌دیدگی در آن برای افراد ۶۵ساله و بالاتر بیشتر است؛ پس با پزشک و مربی دربارهٔ وضع خودتان صحبت کنید و به اندازهٔ توانتان پیش بروید. عطردرمانی گاهی برای بی‌خوابی به کار می‌رود، ولی چون پژوهش دقیق دربارهٔ آن کم است، نمی‌دانیم کمک می‌کند یا نه.

درمانگر و فراورده را چطور انتخاب کنید؟

  • برای پیدا کردن درمانگر، اول از پزشک خودتان یا از بیمارستان یا دانشکدهٔ پزشکی نزدیکتان بپرسید.
  • دربارهٔ آموزش، مدرک و پروانهٔ کار درمانگر پرس‌وجو کنید. برای طب ایرانی (طب سنتی)، نزد پزشکی بروید که متخصص طب ایرانی است و پروانهٔ نظام پزشکی دارد.
  • ببینید آیا حاضر است با پزشکتان هماهنگ کار کند.
  • بپرسید با کسانی که بیماری‌های شما را دارند چقدر کار کرده است.
  • روی بستهٔ فراوردهٔ گیاهی یا مکمل، دنبال کد IRC (کد ثبت فراورده) و شمارهٔ پروانهٔ سازمان غذا و دارو بگردید. فراورده‌ای را که این دو را ندارد نخرید.
  • فراوردهٔ گیاهی بدون مجوز رسمی را از اینترنت و فضای مجازی نخرید؛ ممکن است بی‌خطر نباشد یا داروی پنهان داشته باشد.
  • به تبلیغ‌هایی که وعدهٔ بزرگ می‌دهند با تردید نگاه کنید. پشت بسیاری از این ادعاها پژوهش چندانی نیست.