هر دارو برای کمک به شما نوشته شده است. ولی هر چه شمار داروها بیشتر شود، احتمال عارضه و تداخل هم بالا می‌رود. اگر پنج دارو یا بیشتر مصرف می‌کنید، بهتر است پزشک یا داروساز همهٔ آن‌ها را یک‌جا ببیند و مرور کند. تا آن زمان، هیچ دارویی را خودتان قطع یا کم نکنید.

مصرف هم‌زمان چند دارو یعنی چه؟

به مصرف هم‌زمان چند دارو «پلی‌فارماسی» (Polypharmacy) هم می‌گویند؛ بیشتر وقتی که کسی پنج دارو یا بیشتر مصرف می‌کند. در سالمندی این وضع رایج است، چون بسیاری از افراد هم‌زمان چند بیماری دارند، مثل فشار خون بالا، دیابت و آرتروز، و برای هر کدام دارو می‌گیرند.

زیاد بودن داروها همیشه نادرست نیست. گاهی برای یک بیماری چند دارو لازم است و گاهی برای چند بیماری. نگرانی از جایی شروع می‌شود که دارویی دیگر لازم نیست، سودی برایتان ندارد، یا زیانش از سودش بیشتر شده است. پس هدف فقط کم کردن شمار داروها نیست؛ هدف این است که همان داروهایی را مصرف کنید که واقعاً به آن‌ها نیاز دارید.

چرا با بالا رفتن سن، بدن با دارو جور دیگری رفتار می‌کند؟

  • با گذر سال‌ها توان بدن برای تجزیه و دفع بعضی داروها کم می‌شود؛ برای نمونه، کلیه‌ها شاید مثل گذشته کار نکنند. دارو مدت بیشتری در بدن می‌ماند و ممکن است مقدارش در بدن به اندازهٔ خطرناک برسد.
  • برای همین، سالمندان در بیشتر موارد به مقدار کمتری دارو نیاز دارند. پزشک معمولاً دارو را با مقدار کم شروع می‌کند و آهسته بالا می‌برد.
  • پژوهش‌های دارویی بیشتر روی افراد جوان‌تر انجام می‌شود و نتیجه‌شان همیشه دربارهٔ سالمندان درست درنمی‌آید.
  • دارویی که برای یک بیماری مصرف می‌کنید ممکن است بیماری دیگرتان را بدتر کند. برای نمونه، بعضی داروها فراموشی را در کسی که حافظه‌اش ضعیف شده بیشتر می‌کنند.

چند دارو با هم چه خطری دارد؟

  • عارضهٔ بیشتر: بیشتر داروها ممکن است عارضه داشته باشند. هر چه داروها بیشتر باشد، احتمال عارضه هم بیشتر است. بعضی داروها خطر زمین خوردن را هم بالا می‌برند.
  • تداخل دارویی: یک دارو می‌تواند اثر داروی دیگر را قوی‌تر یا ضعیف‌تر کند یا عارضهٔ زیان‌بار بسازد. دارو با غذا، نوشیدنی، مکمل و فراوردهٔ گیاهی هم تداخل پیدا می‌کند. بعضی تداخل‌ها جدی‌اند و حتی جان را به خطر می‌اندازند.
  • داروی تکراری یا غیرلازم: وقتی چند پزشک جدا از هم برایتان دارو می‌نویسند، شاید یکی از داروهای دیگری خبر نداشته باشد و برای یک بیماری دو داروی جدا بگیرید.
  • اشتباه در مصرف: به یاد سپردن ساعت هر دارو سخت می‌شود و ممکن است یادتان نماند کدام را خورده‌اید.
  • بار و هزینه: گرفتن نسخه‌ها، هزینهٔ داروها و مرتب نگه داشتن آن‌ها برای شما و خانواده سنگین می‌شود.

این خطرها برای کسی که پنج دارو یا بیشتر مصرف می‌کند، از چند پزشک دارو می‌گیرد، یا در بیمارستان بستری است بیشتر است. در بیمارستان پزشکان تازه‌ای شما را می‌بینند که شاید از داروهای همیشگی‌تان خبر نداشته باشند.

نشانه‌هایی که شاید از دارو باشد

نشانهٔ تازه یا تغییر خلق همیشه از بالا رفتن سن نیست؛ شاید از دارویی باشد که مصرف می‌کنید. بعضی عارضه‌ها در همان آغاز مصرف دارو پیدا می‌شوند و بعضی تا وقتی دارو را مصرف می‌کنید می‌مانند. این‌ها از عارضه‌هایی است که در سالمندی بیشتر دیده می‌شود:

  • گیجی، یا تغییر در حافظه و توان فکر کردن؛
  • سرگیجه و زمین خوردن؛
  • خواب‌آلودگی و منگی، که گاهی تا روز بعد می‌ماند؛
  • سردرد؛
  • یبوست، خشکی دهان، تاری دید یا سخت ادرار کردن؛
  • کم یا زیاد شدن وزن.

اگر زمین خورده‌اید یا حافظه‌تان تغییر کرده است، به پزشک بگویید و بپرسید آیا ممکن است از یک یا چند دارویتان باشد. اگر هم حس می‌کنید دارویی تعادلتان را به هم می‌زند، با پزشک یا داروساز در میان بگذارید. دربارهٔ راه‌های دیگر پیشگیری، مطلب پیشگیری از زمین خوردن را ببینید.

زنجیرهٔ تجویز: دارویی برای عارضهٔ داروی دیگر

گاهی عارضهٔ یک دارو با یک بیماری تازه اشتباه گرفته می‌شود و برای آن داروی دیگری نوشته می‌شود. به این وضع «زنجیرهٔ تجویز» می‌گویند. نتیجه‌اش این است که بیش از نیازتان دارو می‌گیرید و احتمال عارضه و تداخل باز هم بالا می‌رود. هر چه داروها بیشتر باشد، احتمال این زنجیره هم بیشتر است.

برای اینکه جلوی آن را بگیرید:

  • فهرست همهٔ داروهایتان را به هر دیدار پزشکی ببرید.
  • از پزشک بخواهید همهٔ داروها را با شما مرور کند و ببیند کدام لازم است.
  • پیش از گرفتن داروی تازه بپرسید: «ممکن است این ناراحتی از یکی از داروهایی باشد که الان مصرف می‌کنم؟»

داروهایی که در سالمندی احتیاط بیشتری می‌خواهند

انجمن طب سالمندی آمریکا فهرستی به نام «معیارهای بیرز» دارد که پزشکان برای تجویز ایمن‌تر دارو در سالمندی از آن کمک می‌گیرند. در این فهرست داروهایی آمده که سالمندان بهتر است مصرف نکنند یا با احتیاط مصرف کنند. چند گروه آشنا از آن:

  • خواب‌آورها و آرام‌بخش‌ها (برای بی‌خوابی یا اضطراب): خطر زمین خوردن را بالا می‌برند و گیجی می‌آورند. بدن دیر دفعشان می‌کند و اثرشان ممکن است تا روز بعد بماند. قرص‌های خواب و اعصاب مثل آلپرازولام، کلونازپام و لورازپام از این گروه‌اند. این قرص‌ها را ناگهان قطع نکنید. قطع ناگهانی ممکن است نشانه‌های ترک، مثل گیجی یا تشنج، بیاورد. اگر قرار باشد کنار گذاشته شوند، پزشک آن‌ها را کم‌کم کم می‌کند.
  • بعضی داروهای بدون نسخهٔ سرماخوردگی، سرفه و حساسیت، و خواب‌آورهای بدون نسخه که آنتی‌هیستامین‌هایی مثل دیفن‌هیدرامین یا کلرفنیرامین دارند. این دو در بسیاری از قرص‌های سرماخوردگی بزرگسالان هست: ممکن است گیجی، تاری دید، یبوست، خشکی دهان و سخت ادرار کردن بیاورند. بدون نسخه بودن به معنای بی‌خطر بودن نیست.
  • مسکن‌های ضدالتهاب (داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی)، مثل ایبوپروفن، دیکلوفناک، ناپروکسن، ملوکسیکام و پیروکسیکام، و آمپول‌های مسکن از همین گروه: مصرف منظم و طولانی آن‌ها خطر زخم و خونریزی معده را بالا می‌برد، و ممکن است فشار خون را بالا ببرد، بر کلیه‌ها اثر بگذارد و نارسایی قلب را بدتر کند. اگر بیش از ۷۵ سال دارید، داروی رقیق‌کنندهٔ خون یا کورتون خوراکی مصرف می‌کنید، یا بیماری کلیه یا نارسایی قلب دارید، احتیاط بیشتری لازم است.
  • شل‌کننده‌های عضله: ممکن است منگی و گیجی بیاورند، خطر زمین خوردن را بالا ببرند و یبوست، خشکی دهان و سختی در ادرار کردن بدهند.
  • چند داروی اثرگذار بر مغز با هم: مصرف هم‌زمان سه دارو یا بیشتر از گروه‌هایی مثل داروهای ضدافسردگی، خواب‌آورها، مسکن‌های مخدر (اپیوئیدها، مثل داروهای کدئین‌دار)، داروهای ضدروان‌پریشی و ضدتشنج ممکن است خطر زمین خوردن، ضعیف شدن حافظه و مسمومیت با دارو را بالا ببرد.

اگر یکی از این داروها را مصرف می‌کنید، با پزشک یا داروساز صحبت کنید؛ خودتان آن را کنار نگذارید. برای بعضی افراد همین داروها لازم است و پزشک سود و زیانشان را برای شما می‌سنجد.

مرور داروها با پزشک یا داروساز

مرور دارو یعنی پزشک یا داروساز همهٔ داروهایتان را یک‌جا ببیند و دربارهٔ هر کدام بپرسد: هنوز لازم است؟ مقدارش درست است؟ با بقیه سازگار است؟ در هر دیدار پزشکی فهرست داروها را نشان بدهید و همین را بخواهید.

همه چیز را بیاورید، حتی آنچه گاه‌به‌گاه مصرف می‌کنید:

  • داروهای نسخه‌ای همهٔ پزشکانتان؛
  • داروهای بدون نسخه، مثل مسکن، قرص سرماخوردگی، داروی معده و ملیّن؛
  • ویتامین‌ها و مکمل‌ها؛
  • داروهای گیاهی و آنچه از عطاری می‌گیرید؛
  • قطرهٔ چشم، پماد و کرم.

می‌توانید فهرست بنویسید، یا خودِ بسته‌های دارو را در یک کیسه بگذارید و ببرید. برای نوشتن فهرست، برگهٔ فهرست داروهایی که مصرف می‌کنید آماده است. اگر در بیمارستان بستری می‌شوید، فهرست را همراه ببرید.

پس از مرور، پزشک ممکن است دارویی را عوض کند، مقدارش را کم کند یا آن را قطع کند. به کم کردن یا قطع سنجیدهٔ داروهایی که دیگر لازم یا مناسب نیستند «کاهش آگاهانهٔ دارو» (Deprescribing) می‌گویند. این کار برای همه یک‌جور نیست و پزشک سود، زیان و خواستهٔ خودتان را با هم می‌سنجد. اگر نگرانید که داروهایتان زیاد است، خودتان این گفت‌وگو را شروع کنید؛ بیشتر پزشکان از آن استقبال می‌کنند.

چه بپرسید

  • این دارو برای چیست و از کجا بفهمم اثر می‌کند؟
  • آیا هنوز به همهٔ این داروها نیاز دارم؟ دارویی هست که دیگر لازم نباشد؟
  • مقدار هیچ‌کدام نیاز به تغییر ندارد؟
  • این نشانهٔ تازه ممکن است از یکی از داروهایم باشد؟
  • این دارو ممکن است بر حافظه‌ام اثر بگذارد یا خطر زمین خوردنم را زیاد کند؟
  • این دارو با داروها، مکمل‌ها و داروهای گیاهی دیگرم تداخل ندارد؟
  • اگر بخواهم این دارو را کنار بگذارم چه کنم؟ قطع ناگهانی‌اش خطر ندارد؟
  • می‌شود داروهایی انتخاب کرد که ساعت مصرفشان یکی باشد یا دفعه‌های کمتری در روز مصرف شوند؟

پرسش‌های بیشتر را در پرسش‌های رایج دربارهٔ داروها ببینید.

کارهایی که خودتان می‌توانید بکنید

  • از یک داروخانه دارو بگیرید. وقتی سابقهٔ داروهایتان یک‌جا باشد، داروساز زودتر می‌فهمد داروی تازه با داروهای دیگرتان نمی‌سازد. اگر نمی‌شود، در هر داروخانه فهرست داروها و مکمل‌هایتان را نشان بدهید.
  • پیش از هر چیز تازه بپرسید. پیش از شروع هر داروی نسخه‌ای، بدون نسخه یا مکمل، با پزشک یا داروساز صحبت کنید و مطمئن شوید از بقیهٔ داروهایتان خبر دارد.
  • خودسرانه دارو مصرف نکنید؛ نه شیمیایی و نه گیاهی. داروی گیاهی هم ممکن است عارضه بدهد یا با داروهایتان تداخل پیدا کند.
  • مادهٔ مؤثر داروها را بشناسید. دو فراورده با نام‌های متفاوت ممکن است یک مادهٔ مؤثر داشته باشند. برای نمونه، اگر شربت سرفه‌تان استامینوفن دارد، هم‌زمان مسکنی نخورید که آن هم استامینوفن دارد؛ این کار ممکن است به کبد آسیب بزند.
  • داروی کس دیگری را نخورید و داروی خودتان را هم به کسی ندهید.
  • عارضه‌ها را بنویسید تا بتوانید دقیق به پزشک یا داروساز بگویید.
  • یک همراه با خودتان ببرید اگر فکر می‌کنید به یاد سپردن حرف‌های پزشک برایتان سخت است.

برای مرتب کردن داروها و یادآوری ساعت مصرف، مطلب کمک به مصرف درست دارو راه‌های ساده‌ای دارد. نکته‌های کلی مصرف و نگهداری هم در مصرف بی‌خطر دارو در سالمندی آمده است.

خوددرمانی‌های رایجی که بهتر است کنار بگذارید

  • ترامادول و استامینوفن کدئین بدون نسخه: هر دو مسکن مخدرند. ممکن است وابستگی بیاورند و تنفس را به شکل خطرناکی کند کنند. این داروها فقط با نسخه و همان‌طور که پزشک گفته مصرف می‌شوند.
  • آنتی‌بیوتیکِ باقی‌مانده از قبل: آنتی‌بیوتیک را برای بیماری بعدی نگه ندارید و آنتی‌بیوتیک کس دیگری را هم نخورید. داروی نادرست درمان درست را عقب می‌اندازد و ممکن است عارضهٔ جدی بدهد.
  • سرم و آمپول خودسرانه: سرم، آمپول مسکن یا آمپول «تقویتی» را بدون نسخهٔ پزشک نزنید. داروی تزریقی هم عارضه و تداخل دارد و برای همه مناسب نیست.

اگر دارو را اشتباه یا بیش از اندازه خوردید

  • اگر حالتان بد است، یا کسی که دارو خورده حال خوبی ندارد، با ۱۱۵ تماس بگیرید.
  • اگر حالتان خوب است، منتظر پیدا شدن نشانه نمانید. با تلفن مشاورهٔ دارویی سازمان غذا و دارو، شمارهٔ ۱۹۰، تماس بگیرید و بپرسید چه کنید.
  • بستهٔ دارو را دم دست نگه دارید تا بتوانید نام دارو و مقداری را که خورده‌اید بگویید.

چرا نباید دارو را خودتان قطع کنید؟

شاید با خواندن این مطلب بخواهید دارویی را کنار بگذارید. این کار را بدون صحبت با پزشک نکنید. با قطع دارو ممکن است بیماری‌تان بدتر شود، و بعضی داروها، مثل قرص‌های خواب و اعصاب، را باید آهسته و کم‌کم قطع کرد. اگر عارضه‌ای آزارتان می‌دهد، به پزشک بگویید؛ شاید داروی دیگری بنویسد یا راهی برای کم کردن عارضه نشانتان بدهد.