ذره‌های ریز معلق در هوا، چه از دود خودرو و کارخانه باشد و چه از توفان گردوغبار، به ریه و قلب فشار می‌آورد. در این سال‌ها، و بیشتر از آن اگر بیماری قلبی، بیماری ریوی یا دیابت دارید، روزهای آلوده مراقبت بیشتری می‌خواهد. بیشتر این مراقبت‌ها ساده است و در خانه انجام می‌شود.

چرا هوای آلوده در این سال‌ها بیشتر اثر می‌گذارد؟

با بالا رفتن سن، بدن اثر عامل‌های زیان‌آور محیط را کمتر از گذشته جبران می‌کند. هوای آلوده می‌تواند بیماری قلبی و سکتهٔ مغزی، بیماری‌های ریوی مثل آسم و بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)، و دیابت را بدتر کند. نتیجه‌اش نیاز بیشتر به دارو، مراجعهٔ بیشتر به پزشک و گاهی بستری شدن در بیمارستان است.

بیشترین نگرانی از ذرات معلق است. ذره‌های کوچک‌تر از ۱۰ میکرومتر می‌توانند تا عمق ریه بروند و بعضی از آن‌ها به خون هم راه پیدا می‌کنند. ریزترین‌ها، یعنی ذره‌های کوچک‌تر از ۲٫۵ میکرومتر (PM2.5)، بیشترین خطر را برای سلامت دارند. برای مقایسه، قطر یک تار مو حدود ۷۰ میکرومتر است. این ذره‌ها می‌توانند حملهٔ آسم، حملهٔ قلبی و سکتهٔ مغزی را به راه بیندازند.

توفان گردوغبار هم مقدار ذرات معلق هوا را بالا می‌برد و نگرانی اصلی در آن، بیماری‌های تنفسی و قلبی است. گردوغبار می‌تواند هزاران کیلومتر دورتر از جایی که برخاسته، هوا را آلوده کند. به گزارش سازمان جهانی بهداشت، این توفان‌ها در سال‌های اخیر در منطقهٔ مدیترانهٔ شرقی این سازمان و چند جای دیگر بیشتر، طولانی‌تر و شدیدتر شده‌اند.

راهنماهای بهداشتی ایران، سالمندان و کسانی را که بیماری قلبی‌عروقی، بیماری تنفسی یا دیابت دارند و نیز کسانی را که سیگار می‌کشند، در شمار «گروه‌های حساس» می‌آورند.

شاخص کیفیت هوا و رنگ‌های آن

شاخص کیفیت هوا (AQI) عددی است که هر روز اعلام می‌شود و با یک رنگ نشان می‌دهد هوا چقدر آلوده است. هرچه عدد بالاتر باشد، هوا آلوده‌تر و نگرانی برای سلامت بیشتر است. در ایران این شاخص را می‌توانید در اخبار، سایت شرکت کنترل کیفیت هوای تهران و سامانهٔ پایش کیفی هوای کشور (سازمان حفاظت محیط زیست) ببینید. برای روزهای گردوغبار، پیش‌بینی سازمان هواشناسی هم کمک می‌کند.

جدول زیر از راهنمای سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا (EPA) برای ذرات معلق گرفته شده است. روش محاسبهٔ شاخص در همهٔ کشورها یکسان نیست؛ پس در هر روز، توصیه‌ای را که وزارت بهداشت و مرکز بهداشت شهر خودتان اعلام می‌کند ملاک بگیرید. «گروه‌های حساس» در این راهنما یعنی سالمندان، کسانی که بیماری قلبی یا ریوی دارند، کودکان و نوجوانان، زنان باردار و کسانی که بیرون از ساختمان کار می‌کنند.

رنگ‌های شاخص کیفیت هوا و توصیه برای گروه‌های حساس (راهنمای EPA برای ذرات معلق)
رنگ و عدد شاخصوضعیت هواتوصیه برای گروه‌های حساس
سبز، ۰ تا ۵۰پاکروز خوبی برای فعالیت بیرون از خانه است.
زرد، ۵۱ تا ۱۰۰قابل‌قبولهوا پذیرفتنی است. فقط اگر به آلودگی بسیار حساسید، فعالیت بیرون را کوتاه‌تر و سبک‌تر کنید و مراقب سرفه و تنگی نفس باشید.
نارنجی، ۱۰۱ تا ۱۵۰ناسالم برای گروه‌های حساسبیرون رفتن اشکالی ندارد، ولی فعالیت را کوتاه‌تر و سبک‌تر کنید و بیشتر استراحت کنید. اگر آسم دارید، برنامهٔ درمانتان را دنبال کنید و اسپری تسکین‌دهنده دم دستتان باشد.
قرمز، ۱۵۱ تا ۲۰۰ناسالمفعالیت طولانی یا سنگین بیرون از خانه نکنید؛ آن را به داخل خانه یا به روز دیگری ببرید. بقیهٔ مردم هم فعالیت طولانی یا سنگین را کم کنند.
بنفش، ۲۰۱ تا ۳۰۰بسیار ناسالمهیچ فعالیت بدنی بیرون از خانه نکنید. بقیهٔ مردم هم فعالیت طولانی یا سنگین نکنند.
خرمایی (قهوه‌ای مایل به سرخ)، ۳۰۱ و بالاترخطرناکدر خانه بمانید و در خانه هم فعالیت را سبک نگه دارید. هیچ‌کس بیرون از خانه فعالیت بدنی نکند.

کیفیت هوا در طول روز تغییر می‌کند. حتی در روزی که پیش‌بینی خوب نیست، شاید ساعت‌هایی هوا برای بیرون رفتن مناسب‌تر باشد؛ پیش از بیرون رفتن، شاخص همان ساعت را نگاه کنید.

در روزهای آلوده و گردوغباری چه کنید

بیرون از خانه

  • تا جایی که می‌شود در خانه بمانید و کارهای غیرضروری بیرون را به روز دیگری بگذارید.
  • اگر باید بیرون بروید، زمانش را کوتاه کنید و آرام‌تر حرکت کنید. با فعالیت سنگین‌تر تندتر نفس می‌کشید و هوای آلودهٔ بیشتری وارد ریه می‌شود.
  • از خیابان‌های پررفت‌وآمد دور بمانید و تا می‌شود از کوچه‌های خلوت‌تر بروید.
  • در خودرو شیشه‌ها را بالا بکشید و تهویه را روی چرخش هوای داخل بگذارید.
  • ورزش را کنار نگذارید؛ آن را به خانه یا سالن سرپوشیده ببرید و به اندازهٔ توانتان انجام دهید.
  • در توفان گردوغبار دید به‌سرعت کم می‌شود. اگر در جاده‌اید، آهسته‌تر برانید و اگر لازم شد در جای امنی بایستید تا هوا بهتر شود.

ماسک؛ کدام کمک می‌کند و تا کجا

ماسک‌های معمولی جراحی و پارچه‌ای در برابر ذرات معلق محافظت کمی دارند. ماسک‌های فیلتردار که با نام N95، FFP2 یا KN95 شناخته می‌شوند، اگر کاملاً به صورت بچسبند، ذره‌های ریز را می‌گیرند. این نام‌ها ثبت‌شده نیست و هر سازنده‌ای می‌تواند آن را روی بسته بنویسد؛ پس روی بسته دنبال نشان تأیید یک مرجع رسمی بگردید. ماسک وقتی اثر دارد که درست زده شود، اندازهٔ صورت باشد، در تمام مدتی که در هوای آلوده هستید روی صورت بماند و به‌موقع عوض شود.

سازمان جهانی بهداشت می‌گوید شواهد سودمندی این ماسک‌ها برای عموم مردم در زندگی روزمره هنوز اندک است و استفادهٔ همگانی از آن‌ها را توصیه نمی‌کند؛ ولی در موقعیت‌هایی مثل توفان شدید گردوغبار، برای مدت کوتاه می‌تواند توصیه شود. این ماسک‌ها نفس کشیدن را سخت‌تر می‌کنند. اگر بیماری قلبی یا ریوی دارید، پیش از استفاده با پزشکتان مشورت کنید. ماسک جای ماندن در خانه را نمی‌گیرد.

در خانه

  • در و پنجره‌ها را بسته نگه دارید و بی‌دلیل باز و بسته نکنید.
  • اگر هوا بسیار گرم است و وسیلهٔ خنک‌کننده ندارید، ماندن در خانهٔ دربسته خودش می‌تواند خطرناک باشد. در این حالت به جای خنک‌تری بروید.
  • در خانه سیگار نکشید و اجازه ندهید کسی بکشد. ترک سیگار در سالمندی را هم ببینید.
  • شمع و عود روشن نکنید و از شومینه و بخاری هیزمی کمتر استفاده کنید.
  • سرخ کردن غذا، جارو کشیدن و خانه‌تکانی هوای خانه را آلوده‌تر می‌کند؛ این کارها را به روز دیگری بگذارید.
  • مرتب آب بنوشید تا گلویتان خشک نشود، مگر اینکه پزشک مایعات را برایتان محدود کرده باشد (نارسایی قلب یا کلیه).

دستگاه تصفیهٔ هوا: دستگاه تصفیهٔ هوای خانگی می‌تواند ذرات معلق هوای اتاق را کم کند، ولی همهٔ آلاینده‌ها را از بین نمی‌برد. به گفتهٔ سازمان جهانی بهداشت، شواهد اثر آن بر سلامت هنوز محدود است و برای توصیه به همهٔ مردم زود است؛ ولی برای کسانی که بیماری‌هایی مثل بیماری انسدادی مزمن ریه یا نارسایی قلب دارند و باید در خانه بمانند، می‌تواند پیشنهاد شود. بعضی از انواع آن گاز اُزون تولید می‌کنند و فیلتر همهٔ آن‌ها باید به‌موقع عوض شود.

داروها و اسپری

  • داروهای همیشگی‌تان را همان‌طور که پزشک گفته مصرف کنید.
  • اگر اسپری تسکین‌دهنده دارید، همیشه همراهتان باشد تا با بدتر شدن نشانه‌ها زود از آن استفاده کنید.
  • اگر بیشتر از معمول به اسپری تسکین‌دهنده نیاز پیدا کرده‌اید، طبق برنامه‌ای که پزشک برایتان نوشته عمل کنید و با او صحبت کنید.

دربارهٔ آسم در سالمندی و بیماری‌های ریوی جداگانه نوشته‌ایم.

نشانه‌هایی که باید جدی گرفت

در هوای آلوده، حتی کسی که بیماری ندارد ممکن است سوزش چشم و بینی، سرفه، خلط یا کمی تنگی نفس پیدا کند. این نشانه‌ها با بهتر شدن هوا برطرف می‌شود.

اگر بیماری ریوی دارید، شاید سرفه، خس‌خس، سنگینی قفسهٔ سینه، تنگی نفس یا خستگی غیرعادی سراغتان بیاید. در این حالت از هوای آلوده دور شوید و دستور پزشکتان را دنبال کنید. اگر بیماری قلبی دارید، تپش قلب، تنگی نفس یا خستگی غیرعادی می‌تواند نشانهٔ اتفاقی جدی باشد؛ با پزشکتان تماس بگیرید. دربارهٔ تنگی نفس بیشتر بخوانید.

اگر مراقب پدر، مادر یا همسایهٔ سالمندتان هستید

  • در روزهایی که هوا ناسالم است، از بستگان، دوستان و همسایه‌های سالمند حال‌واحوال کنید، به‌ویژه اگر تنها زندگی می‌کنند یا بیماری قلبی یا تنفسی دارند. سکتهٔ قلبی و مغزی از پیامدهای مهم آلودگی هواست و کمکِ به‌موقع جان را نجات می‌دهد.
  • وضعیت هوا را برایشان نگاه کنید و اگر خودشان می‌خواهند، خرید و کارهای بیرون را شما انجام دهید تا ناچار نباشند بیرون بروند.
  • مطمئن شوید داروها و اسپری‌شان دم دست است.
  • نشانه‌های کادر پایین را با هم مرور کنید و شمارهٔ ۱۱۵ را جایی بنویسید که جلوی چشم باشد.