روزهٔ ماه رمضان برای بسیاری از ما از عزیزترین عبادت‌هاست و خیلی‌ها دوست دارند در سالمندی هم آن را نگه دارند. اگر دیابت، فشار خون بالا، بیماری قلبی یا بیماری کلیه دارید، مهم‌ترین کار این است که چند هفته پیش از ماه رمضان با پزشکتان صحبت کنید. بسیاری از کسانی که بیماری مزمن دارند با برنامه‌ای که پزشک می‌دهد روزه می‌گیرند؛ برای برخی هم روزه خطر دارد. این را پزشک با دیدن وضع خود شما روشن می‌کند.

چند هفته پیش از رمضان با پزشکتان صحبت کنید

سازمان غذا و داروی وزارت بهداشت می‌گوید کسی که دیابت، فشار خون بالا، بیماری قلبی و عروقی، بیماری کلیه یا بیماری تنفسی دارد، پیش از روزه گرفتن با پزشک معالجش مشورت کند: هم دربارهٔ اینکه روزه برایش بی‌خطر است یا نه، و هم دربارهٔ دارو و غذای مناسب این ماه. بهتر است این دیدار چهار تا شش هفته پیش از رمضان باشد تا اگر دارویی تغییر کرد، فرصت باشد اثرش دیده شود.

در این دیدار دربارهٔ این‌ها بپرسید:

  • با توجه به آزمایش‌ها، داروها و بیماری‌های دیگرم، روزه برای من چقدر خطر دارد؟
  • کدام دارو را چه ساعتی بخورم؟
  • قند خون یا فشار خونم را هر چند وقت یک بار بسنجم؟
  • با چه نشانه یا چه عددی روزه را باز کنم، و اگر بیمار شدم چه کنم؟

برخی پزشکان پیشنهاد می‌کنند پیش از رمضان یکی دو روز آزمایشی روزه بگیرید تا ببینید بدنتان چطور کنار می‌آید. این کار را هم با نظر پزشک انجام دهید.

داروها را خودتان جابه‌جا نکنید

به گفتهٔ سازمان غذا و دارو، هیچ دارویی را بدون مشورت با پزشک یا داروساز قطع نکنید، مقدارش را کم نکنید و ساعتش را تغییر ندهید. این کار ممکن است دارو را بی‌اثر کند، عارضه بدهد یا بیماری را بدتر کند، و قطع ناگهانی برخی داروها بسیار خطرناک است. مصرف بسیاری از داروها را می‌شود با نظر پزشک به سحر یا افطار برد. گاهی هم پزشک به جای دارویی که چند بار در روز خورده می‌شود، شکل آهسته‌رهش آن را می‌نویسد که روزی یک بار مصرف می‌شود. برای پرسش دربارهٔ داروها می‌توانید با تلفن مشاورهٔ دارویی سازمان غذا و دارو، شمارهٔ ۱۹۰، هم تماس بگیرید.

ساعت مصرف چند دارو را حتماً از پیش با پزشکتان روشن کنید: داروهای ضدانعقاد (داروهایی که نمی‌گذارند خون لخته شود) مثل وارفارین و ضدانعقادهای جدیدتر، قرص تیروئید، و اسپری‌های تنفسی. روزه ممکن است اثر وارفارین را تغییر دهد و شاید پزشک بخواهد آزمایش انعقاد خون در این ماه بیشتر انجام شود. به گفتهٔ سازمان غذا و دارو، کنار گذاشتن اسپری تنفسی در کسی که آسم دارد ممکن است حملهٔ آسم بیاورد. هیچ‌کدام از این داروها را خودتان قطع یا جابه‌جا نکنید.

قرآن و مراجع تقلید دربارهٔ روزهٔ بیمار چه گفته‌اند؟

قرآن کریم خود دربارهٔ بیمار سخن گفته است. در آیه‌های ۱۸۴ و ۱۸۵ سورهٔ بقره آمده است که هر کس بیمار یا در سفر باشد، به شمار همان روزها در روزهای دیگر روزه بگیرد. در آیهٔ ۱۸۵ می‌خوانیم: «خدا آسانی و راحت شما را می‌خواهد نه دشواری و مشقت شما را» (ترجمهٔ استاد حسین انصاریان).

در کتاب «اجوبة الاستفتائات» در پایگاه leader.ir (دفتر مقام معظم رهبری)، در پاسخ به پرسشی دربارهٔ کسانی که دیابت دارند و انسولین تزریق می‌کنند (پرسش ۷۵۷) آمده است که اگر بدانند نخوردن و نیاشامیدن از طلوع فجر تا غروب به آنان ضرر می‌رساند، یا خوف ضرر داشته باشند، روزه گرفتن بر آن‌ها واجب نیست و جایز هم نیست. در همان کتاب آمده است که ملاک، تشخیص خود روزه‌دار دربارهٔ خودش است (پرسش ۷۵۳)، و این اطمینان یا خوف ضرر ممکن است از گفتهٔ پزشک یا از منشأ عقلایی دیگری پیدا شود (پرسش ۷۵۵).

در رسالهٔ توضیح‌المسائل آیت‌الله سیستانی در پایگاه sistani.org (مسئلهٔ ۱۷۱۲) آمده است که اگر انسان یقین یا اطمینان داشته باشد روزه برایش ضرر قابل‌توجهی دارد، یا آن را احتمال بدهد و از این احتمال بترسد و احتمالش در نظر عقلا بجا باشد، واجب نیست روزه بگیرد. در بخش پرسش و پاسخ همان پایگاه، تشخیص پزشک و تجربه از نمونه‌های چنین زمینهٔ عقلایی شمرده شده است.

دربارهٔ قضای این روزه‌ها و فدیه (دادن طعام به فقیر، برای کسی که بیماری‌اش تا رمضان سال بعد ادامه دارد) هم در هر دو پایگاه توضیح آمده است. این مطلب فتوا نیست و جای پرسیدن از مرجع را نمی‌گیرد. حکم شرعی خودتان را از دفتر مرجع تقلیدتان یا روحانی مورد اعتمادتان بپرسید.

اگر دیابت دارید

خطر روزه در دیابت برای همه یکسان نیست و به این‌ها بستگی دارد:

  • نوع دیابت؛
  • اینکه میانگین قند خونتان (آزمایش HbA1c) در محدودهٔ مناسب شماست یا نه؛
  • نوع دارو: انسولین و قرص‌های گروه سولفونیل‌اوره (مثل گلی‌بنکلامید و گلی‌کلازید) ممکن است در روزه قند خون را بیش از اندازه پایین بیاورند؛
  • قرص‌هایی که نامشان به «گلیفلوزین» ختم می‌شود (مهارکننده‌های SGLT2، مثل امپاگلیفلوزین و داپاگلیفلوزین): این داروها قند را با ادرار از بدن بیرون می‌برند و در روزه خطر کم‌آبی را بیشتر می‌کنند. با آن‌ها خطر کتواسیدوز هم هست، حتی وقتی قند خون خیلی بالا نیست؛
  • عارضه‌های دیابت مثل کم شدن بینایی، آسیب عصب‌ها، بیماری قلبی یا بیماری کلیه. با این عارضه‌ها خطر بدتر شدن بیماری در روزه زیاد است.

در سالمندی، هر کدام از این‌ها هم جداگانه خطر روزه را بیشتر می‌کند. اگر یکی از آن‌ها دربارهٔ شما هست، به پزشک بگویید:

  • سن بالا؛
  • تنها زندگی کردن، به‌ویژه اگر انسولین یا قرص سولفونیل‌اوره مصرف می‌کنید؛
  • افت قندِ بی‌نشانه؛ یعنی قندتان پایین می‌آید ولی لرزش، عرق و گرسنگی به سراغتان نمی‌آید و دیر متوجه می‌شوید؛
  • کاهش حافظه؛
  • شکنندگی؛ یعنی کم شدن توان و بنیهٔ بدن، به شکلی که یک بیماری کوچک هم شما را از پا می‌اندازد.

کسی که دیابت نوع ۲ دارد، قندش در محدودهٔ مناسب است و آن را فقط با غذا و فعالیت، یا با یک دارو که افت قند نمی‌دهد مهار می‌کند، خطر کمتری دارد. اگر قند خونتان پیش از رمضان خوب مهار نشده، روزهٔ امسال برایتان بی‌خطر نیست؛ با پزشک برنامه‌ای بریزید تا وضعتان بهتر شود و سال بعد دوباره تصمیم بگیرید.

اگر با نظر پزشک روزه می‌گیرید:

  • قند خونتان را بیشتر از همیشه بسنجید و نوار و سوزن کافی داشته باشید. اگر دربارهٔ حکم سنجیدن قند خون یا تزریق انسولین در حال روزه پرسشی دارید، از دفتر مرجع تقلیدتان بپرسید.
  • نشانه‌های افت قند خون را بشناسید: لرزش، عرق، گرسنگی، سرگیجه، تپش قلب، تاری دید و گیجی.
  • اگر قند خونتان به کمتر از حدود ۷۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر رسید یا نشانه‌های افت قند پیدا کردید، همان لحظه روزه را باز کنید. منتظر افطار نمانید. اول یک خوراکی یا نوشیدنی قندی بخورید و پس از آن یک خوراکی نشاسته‌ای مثل نان. جزئیاتش در مطلب دیابت در سالمندی آمده است.
  • اگر قند خونتان از ۳۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر، یا از هر عددی که پزشک برای شما گفته است، بالاتر رفت، روزه را با نوشیدن آب باز کنید و با پزشک تماس بگیرید. قند بالایی که به آن رسیدگی نشود ممکن است به کتواسیدوز دیابتی برسد که درمانش در بیمارستان است. تشنگی زیاد، ادرار زیاد و خستگی شدید از نشانه‌های قند بالاست.
  • اگر قرص «گلیفلوزین» می‌خورید و تهوع، استفراغ، دل‌درد، خستگی زیاد یا تنگی نفس پیدا کردید، روزه را باز کنید و همان وقت با پزشک تماس بگیرید یا به اورژانس بیمارستان بروید؛ این‌ها ممکن است نشانهٔ کتواسیدوز باشد.
  • همیشه یک خوراکی قندی و یک بطری آب همراه داشته باشید.
  • روزی که به هر دلیل روزه را باز کرده‌اید، وعده‌های آن روز را مثل روزهای عادی بخورید.
  • اگر آنفلوآنزا یا بیماری دیگری گرفته‌اید، بهتر است آن روزها روزه نگیرید و با پزشک صحبت کنید.

اگر فشار خون بالا یا بیماری قلبی دارید

بسیاری از کسانی که بیماری قلب و رگ دارند می‌توانند بی‌خطر روزه بگیرند. ولی اگر بیماری قلبی جدی دارید، یا به‌تازگی حملهٔ قلبی، سکتهٔ مغزی، فنرگذاری رگ قلب (استنت) یا جراحی بای‌پس داشته‌اید، نخوردن و نیاشامیدن ممکن است خطر را بیشتر کند. در این حال پیش از هر تصمیمی با پزشک قلبتان صحبت کنید.

  • به گفتهٔ سازمان غذا و دارو، روزه اثر داروهای فشار خون را تغییر چندانی نمی‌دهد. ولی در داروهای ادرارآور (مدر) گاهی پزشک مقدار دارو را کم می‌کند تا آب بدن کم نشود. این تصمیم با پزشک است.
  • ساعت برخی داروهایی که روزی یک بار خورده می‌شوند با نظر پزشک یا داروساز جابه‌جا می‌شود. ولی داروهای نارسایی قلبی، دیابت، فشار خون بالا و برخی نامنظمی‌های ضربان قلب را لازم است منظم بخورید؛ اگر سر وقت خورده نشوند، نشانه‌ها ممکن است شدیدتر شود.
  • نمک و غذاهای شور را کم کنید. شوری هم تشنه‌ترتان می‌کند و هم برای فشار خون خوب نیست.
  • اگر پزشک مایعات را برایتان محدود کرده است (مثلاً در نارسایی قلبی)، از او بپرسید در ماه رمضان چقدر و چه وقت بنوشید.

دربارهٔ خود این بیماری‌ها در مطلب‌های فشار خون بالا و سلامت قلب با بالا رفتن سن بیشتر بخوانید.

اگر بیماری کلیه دارید

در ساعت‌های روزه خطر کم‌آبی بیشتر است و کم‌آبی ممکن است به کار کلیه آسیب بزند. پزشکان کلیه بیماران را از نظر خطر روزه دسته‌بندی می‌کنند:

  • خطر کم یا متوسط: کسانی که بیماری و کار کلیه‌شان ثابت است؛ معمولاً مرحلهٔ ۱ تا ۳ بیماری مزمن کلیه. این گروه اغلب با برنامهٔ درست می‌توانند روزه بگیرند.
  • خطر زیاد یا بسیار زیاد: کسانی که کار کلیه‌شان رو به کاهش است، در مرحلهٔ ۴ یا ۵ هستند، بیماری‌های دیگری هم دارند یا دیالیز می‌شوند. توصیهٔ پزشکی به این گروه پرهیز از روزه است.

اگر پیوند کلیه شده‌اید یا دیالیز می‌شوید، بدون نظر تیم درمانتان تصمیم نگیرید. اگر روزه می‌گیرید، از پزشک بخواهید برنامه‌ای برای سنجش فشار خون، وزن، قند و آزمایش خون در این ماه بدهد. ساعت داروی ادرارآور و داروهای فشار خون را هم او تعیین می‌کند. خرما و برگهٔ زردآلو پتاسیم زیادی دارند؛ اگر پزشک پتاسیم را برایتان محدود کرده است، دربارهٔ اندازه‌اش بپرسید.

بیماری‌ها را جدا از هم نبینید: شاید از نظر کلیه خطرتان کم باشد، ولی دیابتتان روزه را پرخطر کند. دربارهٔ خود بیماری در مطلب بیماری مزمن کلیه بخوانید.

در سالمندی به چه چیزهایی بیشتر دقت کنیم؟

  • کم‌آبی: در سالمندی خطر کم‌آبی بیشتر است. دیابت، داروهای ادرارآور و هوای گرم هم خطر را بیشتر می‌کنند. تشنگی، خشکی دهان، ادرار کم و پررنگ، سردرد، خستگی و سرگیجه از نشانه‌های کم‌آبی است.
  • افت فشار هنگام بلند شدن: فشار خون برخی افراد با بالا رفتن سن پایین می‌آید و برخی داروها هم آن را پایین می‌آورند. اگر هنگام بلند شدن سرتان گیج می‌رود یا چشمتان سیاهی می‌رود، آهسته بلند شوید: اول بنشینید و بعد بایستید.
  • زمین خوردن: فشار خون پایین و عارضهٔ برخی داروها از علت‌های زمین خوردن است. دربارهٔ پیشگیری از زمین خوردن بیشتر بخوانید.
  • گیجی: گیجی ممکن است نشانهٔ افت قند خون، فشار خون پایین یا کم‌آبی شدید باشد. آن را به حساب خستگیِ روزه نگذارید.
  • کاهش حافظه و دمانس: کسی که دمانس (زوال عقل) دارد ممکن است نشانه‌های افت قند، تشنگی یا بدحالی را نشناسد یا نتواند بگوید، و ساعت دارو و غذا را از یاد ببرد. برای همین معمولاً روزه برایش بی‌خطر نیست؛ پیش از ماه رمضان با پزشکش صحبت کنید. حکم شرعی را هم از دفتر مرجع تقلیدش بپرسید.
  • روزهای بلند و گرم: ماه رمضان در سال می‌چرخد. در هوای گرم خطر کم‌آبی بیشتر است و روزه در روزهای کوتاه‌تر آسان‌تر می‌گذرد. اگر نظر پزشک این است که در روزهای بلند روزه نگیرید، دربارهٔ گرفتن آن در روزهای کوتاه سال از دفتر مرجع تقلیدتان بپرسید.

سحر و افطار چه بخوریم؟

  • سحری را جا نیندازید.
  • در سحری غذاهایی بخورید که آهسته جذب می‌شوند و دیرتر گرسنه‌تان می‌کنند: نان سبوس‌دار، جو دوسر، برنج قهوه‌ای، و حبوباتی مثل عدس، نخود و لوبیا، همراه با سبزی و میوه. اندازهٔ نان و برنج را هم نگه دارید.
  • افطار را آرام باز کنید، آهسته بخورید و پرخوری نکنید. چند وعدهٔ کوچک بهتر از یک وعدهٔ سنگین است.
  • اگر دیابت دارید، با یک لیوان آب یا یک دانه خرما افطار کنید؛ خرما قند زیادی دارد.
  • از افطار تا سحر کم‌کم و در چند نوبت آب بنوشید، نه یک‌باره؛ مگر اینکه پزشک مایعات را برایتان محدود کرده باشد (نارسایی قلب یا کلیه). آب بهترین نوشیدنی است.
  • نوشابه، شربت و آب‌میوهٔ شیرین قند خون را بالا می‌برند و تشنه‌ترتان می‌کنند. نوشیدنی‌های کافئین‌دار مثل چای پررنگ و قهوه را هم کم کنید.
  • شیرینی‌های پرقند و پرچرب، مثل زولبیا و بامیه، را کم و گاه‌به‌گاه بخورید؛ اندکی از آن‌ها هم قند خون را بالا می‌برد.
  • غذاهای سرخ‌کرده، چرب و شور را کم کنید. به جای سرخ کردن، غذا را کبابی یا تنوری بپزید.
  • به اندازهٔ توانتان فعال بمانید؛ مثلاً پیاده به مسجد بروید.

اگر عضو خانواده یا مراقب هستید

تصمیم دربارهٔ روزه با خود اوست. کار شما این است که کمک کنید این تصمیم با آگاهی و در ایمنی گرفته شود.

  • پیش از رمضان همراهش نزد پزشک بروید. سازمان غذا و دارو می‌گوید خانوادهٔ کسی که دیابت دارد هم لازم است دربارهٔ خطرهای روزه، نشانه‌های بالا و پایین رفتن قند، سنجیدن قند خون و کاری که هنگام پیش آمدن مشکل می‌شود کرد آموزش ببیند.
  • در ساعت‌های روزه حواستان به این نشانه‌ها باشد: گیجی، خواب‌آلودگی غیرعادی، سرگیجه، لرزش و عرق.
  • هنگام افطار و سحر آب و غذا را دم دستش بگذارید. کسی که برای آوردن آب به دیگران وابسته است، آسان‌تر کم‌آب می‌شود.
  • اگر پزشک روزه را برایش پرخطر دانسته و او دلش به روزه است، سرزنش یا بحث نکنید. پیشنهاد کنید با هم از دفتر مرجع تقلیدش یا روحانی مورد اعتمادش بپرسید.
  • کسی که روزه نمی‌گیرد هم می‌تواند سر سفرهٔ افطار خانواده، در دعا و در کارهای خیر این ماه همراه باشد. نگذارید کنار بماند.