نارسایی قلبی به این معنا نیست که قلب ایستاده یا نزدیک است بایستد. یعنی قلب نمیتواند خون را آنطور که بدن لازم دارد پمپ کند. بیماری جدیای است و به مراقبت پزشکی نیاز دارد. از بین نمیرود، ولی درمان و تغییر شیوهٔ زندگی میتواند نشانهها را مهار کند و بیماری را سالها ثابت نگه دارد.
بخش بزرگی از این مراقبت در خانه و به دست خود شماست: خوردن درست داروها، وزن کردن هرروزه، نمک کمتر و شناختن نشانههایی که میگویند وقت خبر کردن پزشک است.
نارسایی قلبی چیست؟
قلب مثل تلمبهای است که خون را در بدن میگرداند. در نارسایی قلبی، عضلهٔ قلب یا ضعیف شده و خوب پمپ نمیکند، یا سفت شده و خوب از خون پر نمیشود. در هر دو حال خون کافی به بدن نمیرسد و مایع در جاهایی میماند که نباید: ریهها، شکم و پاها. تنگی نفس و ورم از همینجا میآید.
نارسایی قلبی گاهی ناگهان پیش میآید، مثلاً پس از حملهٔ قلبی یا یک عفونت. گاهی هم کمکم پیدا میشود، وقتی قلب سالها زیر فشار بوده است؛ مثلاً با فشار خون بالا یا بیماری رگهای قلب. بیماری دریچههای قلب، بیماری عضلهٔ قلب (کاردیومیوپاتی)، بینظمی ضربان قلب، بیماری مزمن کلیه، کمخونی و بیماری تیروئید هم از علتهای آن است.
هر کسی ممکن است نارسایی قلبی بگیرد، ولی از ۶۵ سالگی به بعد، با اضافهوزن، سیگار و مصرف زیاد الکل خطرش بیشتر است. در کسانی که سالها فشار خون بالا و چاقی داشتهاند، عضلهٔ قلب ضخیم و سفت میشود و دیر شل میشود؛ در این نوع، عضله آسیب ندیده و ضعیف نیست، ولی اگر درمان نشود کارهای سادهٔ روزانه را هم سخت میکند. دربارهٔ تغییرهای قلب در این سالها در مطلب سلامت قلب با بالا رفتن سن بیشتر بخوانید.
نشانههای نارسایی قلبی
- نفستنگی هنگام کارهای روزمره یا هنگام دراز کشیدن.
- خستگی زیاد، ضعف یا سبکی سر، بهویژه پس از حرکت و فعالیت.
- ورم پا، مچ پا، ساق یا شکم، یا احساس نفخ.
- بالا رفتن ناگهانی وزن.
- سرفهٔ شبانه.
- خلط کفآلود و صورتیرنگ.
یکی از نخستین نشانهها نفستنگی پس از کارهای معمولی مثل بالا رفتن از پله است. هرچه قلب ضعیفتر شود، این نفستنگی با کارهای سبکتر هم میآید؛ مثلاً هنگام لباس پوشیدن یا راه رفتن در اتاق. بعضیها وقتی صاف دراز میکشند نفسشان تنگ میشود. تهوع، بیاشتهایی و زیاد شدن دفعات ادرار هم ممکن است پیش بیاید. دربارهٔ علتهای دیگر نفستنگی، مطلب تنگی نفس در سالمندان را ببینید.
در سالهای بالاتر نشانهها چه فرقی دارد؟
سالمندانی که فعالیت بدنی زیادی ندارند ممکن است نفستنگی را حس نکنند و بهجایش خسته و گیج شوند. پس خستگی یا گیجیِ تازه را هم با پزشک در میان بگذارید.
پزشک چه میکند؟
بررسی و تشخیص
پزشک دربارهٔ نشانهها و سابقهٔ بیماریهایتان میپرسد و شما را معاینه میکند. خوب است فهرست نشانهها (از کی شروع شده و چند وقت یک بار میآید) و فهرست همهٔ داروهایتان، با نسخه و بینسخه، همراهتان باشد. بررسیهای معمول اینهاست:
- آزمایش خون و ادرار. در خون مادهای به نام BNP را هم اندازه میگیرند که در نارسایی قلبی بالا میرود. آزمایش خون کار کلیه و کبد را هم نشان میدهد.
- نوار قلب.
- عکس قفسهٔ سینه، برای اینکه معلوم شود در ریهها مایع جمع شده یا نه.
- اکوکاردیوگرافی (اکو)، یعنی سونوگرافی قلب که نشان میدهد قلب چطور کار میکند.
- گاهی آزمونهای تنفسی، تا روشن شود نفستنگی از ریه است یا نه.
در اکو عددی به نام «کسر جهشی» به دست میآید: درصدی از خونِ بطن چپ (اتاقک پایینی سمت چپ قلب) که با هر ضربان بیرون فرستاده میشود. این عدد نشان میدهد قلب چقدر خوب پمپ میکند و نوع نارسایی و راه درمان را روشن میکند. برای این بررسیها و درمان، معمولاً شما را نزد متخصص قلب میفرستند.
درمان
هدف درمان کم کردن نشانهها و جلوگیری از بدتر شدن بیماری است و به نوع و شدت نارسایی و وضع کلی سلامتتان بستگی دارد. پزشک ممکن است چند دسته دارو تجویز کند:
- داروهای ادرارآور (دیورتیک) که با زیاد کردن ادرار، مایع اضافی بدن را کم میکنند.
- داروهایی که رگها را گشاد میکنند تا قلب برای پمپ کردن خون کمتر زحمت بکشد.
- داروهایی که ضربان قلب را آهسته میکنند تا قلب به اکسیژن کمتری نیاز داشته باشد.
بعضیها به جراحی یا دستگاه هم نیاز پیدا میکنند: باز کردن رگهای بستهٔ قلب، ترمیم یا تعویض دریچه، یا گذاشتن ضربانساز (دستگاه کوچکی که ضربان قلب را تنظیم میکند).
چند نکته دربارهٔ داروها
- داروها را همانطور که پزشک نوشته بخورید، حتی وقتی حالتان بهتر شده است.
- هیچ دارویی را سرخود قطع نکنید و شیوهٔ مصرفش را عوض نکنید؛ پیش از هر تغییری با پزشک صحبت کنید.
- اگر فکر میکنید دارویی عارضه داده، به پزشک بگویید. او میتواند مقدار یا نوع دارو را عوض کند.
- داروی ادرارآور دفعات ادرار را زیاد میکند. آن را هر روز سر یک ساعت بخورید. اگر روزی دو نوبت دارید، نوبت دوم را ظهر یا اول عصر بخورید، نه شب پیش از خواب، تا شب برای دستشویی بیدار نشوید. ساعت دقیق را از پزشک یا داروساز بپرسید.
- سرگیجه و سبکی سر، ضعف و گرفتگی عضله از عارضههای شایع داروهای ادرارآور است.
- پزشک هر چند وقت یک بار آزمایش خون مینویسد تا سدیم و پتاسیم خون و کار کلیهها را ببیند. این آزمایشها را عقب نیندازید.
هر روز در خانه چه کنید
هر روز خودتان را وزن کنید
جمع شدن مایع در بدن وزن را ناگهان بالا میبرد و ممکن است به درمان نیاز داشته باشد. برای همین ترازو سادهترین وسیلهٔ زیر نظر داشتن نارسایی قلبی است.
- هر روز صبح که بیدار میشوید، پس از دستشویی و پیش از صبحانه، خودتان را وزن کنید.
- همیشه با همان ترازو و با لباسی مثل روزهای پیش.
- وزن هر روز را در یک برگه یا دفترچه بنویسید و در دیدار با پزشک همراه ببرید.
اگر وزنتان بیش از ۱ کیلو در یک روز یا ۲ کیلو در سه روز بالا رفت، همان روز با پزشک تماس بگیرید. اگر پزشکتان عدد دیگری به شما گفته است، همان را ملاک بگذارید.
در طول روز هم اینها را از خودتان بپرسید: نیرویم مثل همیشه است؟ در کارهای روزمره بیشتر از قبل نفسم میگیرد؟ لباس یا کفشم تنگ شده؟ مچ یا ساق پایم ورم کرده؟ بیشتر سرفه میکنم؟ شبها یا هنگام دراز کشیدن نفسم تنگ میشود؟
نمک کمتر
نمکِ زیاد مایع را در بدن نگه میدارد و تشنهتان میکند. بسیاری از خوراکیها نمک پنهان دارند، حتی اگر شور نباشند یا خودتان به آنها نمک نزده باشید: غذاهای آماده، کنسروی و یخزده، سوپهای آماده و خوراکیهایی که در نمک نگهداری میشوند، مثل شور و ترشی. اندازهٔ نمک روزانه را پزشک یا کارشناس تغذیه برای شما تعیین میکند.
در سفرهٔ هرروزه، بخش بزرگی از نمک از این خوراکیها میآید: نان، پنیر، دوغ، سوسیس و کالباس، و چیپس و تنقلات شور. از همینها شروع کنید.
نمک کمسدیم و نمک رژیمی: اول از پزشک بپرسید
نمک کمسدیم یا «نمک رژیمی» را بدون پرسیدن از پزشک مصرف نکنید. در این نمکها بهجای بخشی از سدیم، پتاسیم هست. بعضی داروهای قلب و فشار خون، مثل اسپیرونولاکتون و چند گروه دیگر از داروهای نارسایی قلبی، خودشان پتاسیم خون را بالا میبرند. وقتی کلیهها خوب کار نمیکنند هم پتاسیم در بدن جمع میشود. پتاسیمِ خیلی بالا ضربان قلب را به هم میریزد و خطرناک است.
پس اگر داروی قلب میخورید یا بیماری کلیه دارید، این نمکها برای شما جانشین بیخطر نمک معمولی نیستند. قرص و مکمل پتاسیم هم همینطور است. اگر نمیدانید داروهایتان از این گروه هست یا نه، از پزشک یا داروساز بپرسید.
مایعات، فقط همانقدر که پزشک گفته است
پزشک ممکن است از شما بخواهد مایعات روزانه را محدود کنید. وقتی نارسایی شدید نیست، شاید محدودیت چندانی لازم نباشد. اندازهاش برای هر کس فرق دارد؛ خودتان مایعات را نه کم کنید و نه زیاد، و از پزشک بپرسید روزی چقدر بنوشید.
فعالیت به اندازهٔ توانتان و بازتوانی قلبی
فعال ماندن بخشی از درمان است. از پزشک بپرسید چه اندازه فعالیت برای شما مناسب است؛ این به شدت نارسایی بستگی دارد. قدم زدن را کمکم و به اندازهٔ توانتان بیشتر کنید، تا جایی که نفستان تنگ نشود و خسته نشوید. در هوای خیلی سرد یا خیلی گرم و شرجی فعالیت نکنید و بار سنگین بلند نکنید. اگر راه رفتن زیاد برایتان شدنی نیست، از پزشک دربارهٔ حرکتهایی بپرسید که نشسته انجام میشود.
بازتوانی قلبی برنامهای است که در آن وضع شما را میسنجند، یاد میگیرید چطور بیخطر ورزش کنید و دربارهٔ خوراک و شیوهٔ زندگی راهنمایی میگیرید. این برنامه به همهٔ کسانی که نارسایی قلبی دارند پیشنهاد میشود و در بیمارستان، درمانگاه یا مرکز بازتوانی برگزار میشود. اگر کسی دربارهٔ آن به شما چیزی نگفته است، خودتان از متخصص قلب بپرسید نزدیکترین مرکز بازتوانی قلبی کجاست و بخواهید شما را معرفی کند.
مسکن، داروی سرماخوردگی، داروی گیاهی و تریاک
- مسکنهای ضدالتهاب، مثل ایبوپروفن، ناپروکسن و دیکلوفناک، سدیم را در بدن نگه میدارند و ممکن است نارسایی قلبی را بدتر کنند. آمپول مسکن هم بیشتر وقتها از همین گروه است؛ آن را خودسرانه نزنید. برای درد، پیش از خوردن هر مسکنی از پزشک یا داروساز بپرسید کدام برای شما بیخطر است.
- بسیاری از داروهای سرفه و سرماخوردگی مادهٔ ضداحتقان (بازکنندهٔ گرفتگی بینی) دارند. کسی که بیماری قلبی یا فشار خون بالا دارد، بهتر است پیش از مصرف آنها با پزشک یا داروساز صحبت کند.
- هیچ داروی دیگر یا داروی گیاهی را بدون پرسیدن از پزشک شروع نکنید.
تریاک به قلب کمک نمیکند و همراه داروها خطرناک است. شیره هم همینطور. بعضیها به سفارش دوست و آشنا، به امید آرام شدن درد یا نفستنگی، سراغ آن میروند. این کار جای سرزنش ندارد، ولی راه بیخطری نیست. اگر مصرف میکنید، آن را بیپرده به پزشکتان بگویید تا داروهایتان را با دانستن این موضوع تنظیم کند. پزشک برای کمک آنجاست، نه برای داوری.
واکسن، سیگار و الکل
عفونتهایی مثل آنفلوآنزا در نارسایی قلبی سختتر میگذرد. واکسن آنفلوآنزا را هر سال در پاییز بزنید. واکسن پنوموکوک (واکسن سینهپهلو) را هم بزنید؛ این واکسن هرساله نیست و زمانش را پزشک میگوید. دربارهٔ واکسن کرونا هم از پزشک بپرسید. اگر سیگار میکشید، برای ترک آن کمک بگیرید. الکل کار عضلهٔ قلب را سختتر میکند.
روزهداری
بدون نظر پزشک قلبتان روزه نگیرید. داروهای نارسایی قلبی را لازم است منظم و سر وقت بخورید؛ اگر ساعتشان به هم بخورد، نشانهها ممکن است شدیدتر شود. اندازهٔ مایعات و ساعت داروی ادرارآور هم در روزه عوض میشود. پیش از ماه رمضان با پزشک صحبت کنید تا روشن شود روزه برای شما بیخطر است یا نه. بیشتر در مطلب روزهداری با بیماری مزمن بخوانید.
سفر
- پیش از سفر، بهویژه سفر با هواپیما یا سفر به جای خیلی گرم، با پزشک صحبت کنید.
- از پزشک بپرسید روز سفر داروی ادرارآور را چه ساعتی بخورید تا در راه به زحمت نیفتید. خودتان آن را حذف نکنید.
- گرما به قلب فشار میآورد. در ساعتهای گرم روز بیرون نمانید. اگر داروی ادرارآور میخورید یا مایعاتتان محدود است، از پزشک بپرسید در هوای گرم چقدر بنوشید.
- به اندازهٔ همهٔ روزهای سفر دارو بردارید و فهرست داروها را در کیف همراهتان بگذارید.
حال روحی
زندگی با نارسایی قلبی ممکن است ترس، اضطراب، افسردگی و استرس بیاورد. این را با پزشک یا مشاور در میان بگذارید؛ افسردگی درمان دارد و درمانش زندگی را بهتر میکند. به خانواده و دوستان هم بگویید چه حسی دارید و چه کمکی از دستشان برمیآید.
چند نکته برای این سالها
- داروهای زیاد: به پزشک و داروساز بگویید چه داروهایی میخورید. خوردن چند دارو با هم خطر عارضه را بیشتر میکند و بعضی داروها نشانههای نارسایی قلبی را بدتر میکنند. فهرست داروهایی که مصرف میکنید را همیشه همراه داشته باشید.
- بیماریهای دیگر: دیابت، فشار خون بالا، چاقی، وقفهٔ تنفسی در خواب و بیماری ریه، کلیه یا کبد میتوانند نارسایی قلبی را بدتر کنند. درمان آنها را هم دنبال کنید.
- کلیهها: نارسایی قلبی میتواند به کلیه و کبد آسیب بزند؛ آزمایشهای منظم خون برای همین است.
- زمین خوردن: سرگیجه و سبکی سر، چه از خود بیماری و چه از داروی ادرارآور، خطر زمین خوردن دارد. خانه را طوری بچینید که رفتوآمد در آن آسان و امن باشد. مطلب برای زمین نخوردن در خانه چه کنم؟ در این کار کمک میکند.
- اشتها: تهوع و ورم شکم ممکن است غذا خوردن را ناخوشایند کند و به کمغذایی و سوءتغذیه برسد. اگر اشتهایتان کم شده، به پزشک بگویید.
خانواده چه کمکی میتواند بکند؟
اگر خودِ او بخواهد، خانواده میتواند در این کارها همراهش باشد: حواسش به نمک غذا باشد، کمک کند داروها درست و سر وقت خورده شود و داروی زیانآور مصرف نشود، و نشانههای بدتر شدن را زود بشناسد. اینها را هم دم دست بگذارید: شمارهٔ پزشک، بیمارستان و کسی که بتواند او را به مرکز درمانی برساند، نشانی مطب و بیمارستان، و فهرست همهٔ داروها.
اگر بیماری پیش برود
نارسایی قلبی حتی با درمان اغلب به مرور بدتر میشود. در این مرحله مراقبت تسکینی کمک میکند: مراقبتی که هدفش بهتر کردن کیفیت زندگی است، یعنی مهار نشانهها، راحتتر بودن شما، فراهم کردن وسایلی که در خانه لازم میشود و پشتیبانی از خانواده. میتوانید از پزشکتان دربارهٔ آن بپرسید.
