بسیاری از کسانی که درد ماندگار دارند، کنار درمان پزشک سراغ روش‌هایی مانند طب سوزنی، ماساژ، یوگا یا فراورده‌های گیاهی می‌روند. به این‌ها «روش‌های مکمل» می‌گویند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد برخی از این روش‌ها به برخی دردها کمک می‌کنند و برخی دیگر نه. هیچ‌کدام درمان همه‌چیز نیستند و بهتر است پزشکتان بداند از کدام استفاده می‌کنید.

درد مزمن چیست؟

درد مزمن دردی است که بیش از چند ماه بماند (بسته به تعریف، سه تا شش ماه) و از زمان معمولِ بهبود بدن بیشتر طول بکشد. با بالا رفتن سن شایع‌تر می‌شود؛ یک دلیلش این است که بیماری‌های دردآور، مانند آرتروز (ساییدگی مفصل)، در این سال‌ها بیشترند. کمردرد و آرتروز شایع‌ترین علت‌های آن‌اند. درد مزمن ممکن است از یک بیماری، آسیب، جراحی، التهاب یا مشکلی در دستگاه عصبی باشد و گاهی هم علتش پیدا نمی‌شود. این درد می‌تواند حرکت کردن را سخت کند و با بدخوابی، اضطراب و افسردگی همراه شود.

دربارهٔ خودِ درد، توصیف آن برای پزشک و داروهای مسکن، مطلب «درد در سالمندی؛ راه‌های کنترل و درمان درد» را بخوانید. این مطلب فقط دربارهٔ روش‌های مکمل است.

تصویر کلی: این روش‌ها چقدر کمک می‌کنند؟

مرکز پیشگیری و کنترل بیماری‌های آمریکا در راهنمای سال ۲۰۲۲ خود نتیجه گرفته است که چند روش غیردارویی درد مزمن و توان انجام کارها را بهتر می‌کنند، اثرشان در دردهای مشخص «کوچک تا متوسط» است و با آسیب جدی همراه نبوده‌اند. در این راهنما از طب سوزنی، ماساژ، روش‌های ذهن‌آگاهی، تای‌چی و یوگا برای برخی دردهای مزمن نام برده شده است. همین راهنما می‌گوید برای درد مزمن بهتر است تا جای ممکن از روش‌های غیردارویی و داروهای غیرمخدر کمک گرفته شود.

یک مرور پژوهش‌ها در سال ۲۰۱۷ هم نشان داد طب سوزنی، یوگا، آرام‌سازی، تای‌چی، ماساژ و درمان دستی ستون فقرات ممکن است برای درد مزمن فایده‌ای داشته باشند. در آن مرور، فقط برای طب سوزنی شواهدی بود که نیاز به مسکن‌های مخدر را کم می‌کند.

پژوهش‌ها دربارهٔ هر روش چه می‌گویند؟

طب سوزنی

  • کمردرد و گردن‌درد: در یک مرور بزرگ، طب سوزنی از درمان نکردن و از طب سوزنی ساختگی مؤثرتر بود؛ البته فاصله‌اش با طب سوزنی ساختگی کمتر بود. راهنمای سال ۲۰۱۷ کالج پزشکان آمریکا آن را در میان گزینه‌های غیردارویی کمردرد آورده است.
  • آرتروز: ممکن است به درد زانو کمک کند؛ برای آرتروز لگن شواهد کمتر است. راهنمای سال ۲۰۱۹ کالج روماتولوژی آمریکا و بنیاد آرتریت آن را فقط به‌شکل «مشروط» (ضعیف) توصیه کرده و گفته است شواهدش محل بحث است.
  • سردرد: ممکن است شمار حمله‌های میگرن و سردرد تنشی را کم کند.

طب سوزنی را فقط نزد کسی انجام دهید که برای این کار مجوز دارد و برای هر نفر سوزن استریلِ یک‌بارمصرف باز می‌کند. سوزن غیراستریل یا کار نادرست ممکن است عفونت و آسیب جدی بیاورد. اگر داروی ضدانعقاد (داروی ضد لخته، مانند وارفارین) مصرف می‌کنید، پیش از طب سوزنی از پزشکتان بپرسید.

ماساژ

  • برای کمردرد شواهد ضعیفی هست که کمک می‌کند. راهنمای کالج پزشکان آمریکا آن را برای کمردرد تازه (حاد) گزینه می‌داند، نه برای کمردرد مزمن.
  • برای گردن‌درد ممکن است کمک کند، ولی اثرش شاید کوتاه‌مدت باشد.
  • برای درد آرتروز شواهدی با کیفیت کم تا متوسط هست؛ با این حال راهنمای آرتروز، به دلیل ضعف شواهد، ماساژ را برای آرتروز زانو و لگن توصیه نمی‌کند.

آسیب جدی از ماساژ کم پیش می‌آید؛ ولی در چند گزارش، ماساژ پرفشار (ماساژ عمیق) به‌ویژه در سالمندان با لخته، آسیب عصب یا شکستگی استخوان همراه بوده است. پایین‌تر، در بخش «این روش‌ها بی‌خطرند؟»، نوشته‌ایم چه کسانی ماساژ عمیق انجام ندهند.

تای‌چی و یوگا

  • تای‌چی: در پژوهش‌ها درد، خشکی مفصل، تعادل و توان حرکتی کسانی که آرتروز دارند بهتر شده است. راهنمای آرتروز آن را برای آرتروز زانو و لگن «قویاً» توصیه می‌کند. در کمردرد هم ممکن است از شدت درد کم کند و انجام کارهای روزانه را آسان‌تر کند.
  • یوگا: برای کمردرد در کوتاه‌مدت و میان‌مدت سودمند بوده و اثرش به اندازهٔ ورزش‌های دیگر است. برای گردن‌درد هم از شدت درد کم کرده است. برای آرتروز زانو پژوهش‌ها هنوز اندک است.

این دو مانند هر ورزش دیگری ممکن است کوفتگی عضله بیاورند و اندکی خطر آسیب دارند. به اندازهٔ توانتان و نزد مربی‌ای که با شرایط شما آشناست شروع کنید.

مراقبهٔ ذهن‌آگاهی، آرام‌سازی و هیپنوتیزم

  • روش‌های ذهن‌آگاهی و شناخت‌درمانی رفتاری (نوعی مشاورهٔ کوتاه‌مدت) هر دو شدت درد را کم و توان انجام کارها را بهتر می‌کنند و تفاوت مهمی با هم ندارند. شناخت‌درمانی رفتاری رایج‌ترین درمان روان‌شناختی درد مزمن است.
  • آرام‌سازی پیش‌روندهٔ عضله‌ها و بیوفیدبک ممکن است کمردرد را تا اندازهٔ متوسطی بهتر کنند.
  • هیپنوتیزم، بر پایهٔ چند پژوهش، ممکن است درد مزمن را کم کند، به شرطی که فرد دست‌کم در هشت جلسه شرکت کند.

موسیقی

پژوهش‌ها نشان داده است گوش دادن به موسیقی می‌تواند دردی که فرد گزارش می‌کند و نشانه‌های افسردگی را در کسانی که درد مزمن دارند کم کند. اثر آن وقتی بیشتر بود که خود فرد موسیقی را انتخاب کرده بود.

درمان دستی ستون فقرات

در این روش درمانگر با دست به مفصل‌های ستون فقرات فشار کنترل‌شده می‌آورد. راهنمای کالج پزشکان آمریکا آن را در میان گزینه‌های کمردرد آورده است و برای گردن‌درد مزمن شواهدی با کیفیت کم تا متوسط هست که درد را کم می‌کند.

این روش برای همه بی‌خطر نیست. اگر پوکی استخوان، شکستگی مهره یا سرطان دارید یا داروی ضدانعقاد مصرف می‌کنید، درمان دستی ستون فقرات را انجام ندهید.

آهن‌ربا و دستبند مغناطیسی

دربارهٔ آهن‌رباهای ثابت، مانند دستبند، کفی کفش و تشک مغناطیسی، پژوهش کم است و شاهد قانع‌کننده‌ای نیست که به هیچ نوع دردی کمک کنند.

مکمل‌ها و فراورده‌های گیاهی

برای بیشتر مکمل‌ها و فراورده‌های گیاهی که برای درد تبلیغ می‌شوند، شواهد ضعیف است یا نشان می‌دهد اثری ندارند:

  • گلوکزامین: بیشتر راهنماها مصرفش را توصیه نمی‌کنند. راهنمای سال ۲۰۱۹ کالج روماتولوژی آمریکا و بنیاد آرتریت «قویاً» توصیه می‌کند برای آرتروز دست، زانو و لگن مصرف نشود؛ چون در دقیق‌ترین پژوهش‌ها بهتر از دارونما (قرص بی‌اثر) نبوده است. نهاد راهنمانویس سلامت بریتانیا هم می‌گوید گلوکزامین و کندرویتین به‌طور معمول تجویز نشوند.
  • کندرویتین و ترکیب گلوکزامین با کندرویتین: برای آرتروز زانو و لگن توصیه نمی‌شود.
  • روغن ماهی و ویتامین D: همان راهنما مصرف آن‌ها را برای درد آرتروز توصیه نمی‌کند.
  • فراورده‌های گیاهی برای کمردرد: برای کرم و چسب موضعیِ دارای فلفل قرمز تند شواهدی هست که درد را کم می‌کند. برای چند گیاه دیگر، موضعی یا خوراکی، شواهد ضعیف‌تر است.
  • اگر کرم فلفل به کار می‌برید: آن را روی پوست زخمی، ملتهب یا نازک نمالید. بار اول روی جای کوچکی از پوست امتحانش کنید و هر بار پس از مالیدن دست‌هایتان را بشویید.

«طبیعی» یا «گیاهی» همیشه به معنای «بی‌خطر» نیست. برخی مکمل‌ها عوارض دارند و با داروهایتان تداخل می‌کنند. سازمان غذا و داروی آمریکا هشدار داده است که در چند مکملِ تبلیغ‌شده برای درد و درد مفصل، داروی نسخه‌ای پنهان پیدا شده است. پس پیش از مصرف هر مکمل یا فراوردهٔ گیاهی، چه از داروخانه و چه از عطاری، به پزشک یا داروساز بگویید.

این روش‌ها بی‌خطرند؟

طب سوزنی، ماساژ، مراقبه، آرام‌سازی، موسیقی، درمان دستی ستون فقرات، تای‌چی و یوگا برای افراد سالم، اگر درست انجام شوند، در کل بی‌خطرند. ولی بی‌خطر بودن به وضع سلامت شما هم بستگی دارد: کسانی که بیماری دارند شاید لازم باشد برخی از این روش‌ها را تغییر دهند یا کنار بگذارند. مهم است که درمانگر یا مربی آموزش درست دیده باشد و نکته‌های ایمنی را رعایت کند.

در این وضعیت‌ها احتیاط بیشتری لازم است:

  • درمان دستی ستون فقرات و ماساژ عمیق: اگر پوکی استخوان، شکستگی مهره یا سرطان دارید یا داروی ضدانعقاد (داروی ضد لخته، مانند وارفارین) مصرف می‌کنید، این دو را انجام ندهید. استخوانِ سست زیر فشار ممکن است بشکند و با داروی ضدانعقاد خطر خون‌ریزی و کبودی بیشتر است. دربارهٔ ماساژ آرام و سبک از پزشکتان بپرسید.
  • طب سوزنی: فقط نزد دارندهٔ مجوز و با سوزن یک‌بارمصرف.
  • کیسهٔ آب گرم: اگر دیابت دارید یا پاهایتان بی‌حس است، کیسهٔ آب گرم یا پد گرم‌کننده را روی پا نگذارید. پوستی که گرما را خوب حس نمی‌کند ممکن است بسوزد و شما متوجه نشوید.

اگر می‌خواهید یکی را امتحان کنید

  • روشی را که اثرش ثابت نشده بهانهٔ عقب انداختن دیدار با پزشک نکنید.
  • به پزشکتان بگویید چه روشی را در نظر دارید یا انجام می‌دهید و بپرسید برای شما بی‌خطر است یا نه. پیش از آنکه به خاطر این روش‌ها چیزی را در درمانتان عوض کنید هم با او صحبت کنید.
  • برای طب سوزنی، ماساژ یا درمان دستی، از پزشک یا بیمارستان بخواهید درمانگر مطمئنی معرفی کند. از درمانگر دربارهٔ آموزش و تجربه‌اش بپرسید و اینکه با دردی مانند درد شما کار کرده است یا نه.
  • دربارهٔ مکمل‌ها یادتان باشد که اگر درست مصرف نشوند می‌توانند به سلامت آسیب بزنند و برخی با داروهای نسخه‌ای و بی‌نسخه تداخل دارند.

تریاک و شیره برای درد

تریاک و شیره روش بی‌خطری برای درد نیستند. بعضی‌ها برای آرام کردن درد کهنهٔ زانو یا کمر، گاهی به سفارش دوست و آشنا، به تریاک یا شیرهٔ تریاک رو می‌آورند. این کار از سرِ درد کشیدن است و جای سرزنش ندارد؛ ولی راه بی‌خطری نیست، به‌ویژه در سالمندی: این مواد تنفس را کند می‌کنند، خواب‌آلودگی و سرگیجه می‌آورند و خطر زمین خوردن را بیشتر می‌کنند، و مصرف پیاپی به وابستگی می‌انجامد.

اگر الان برای درد تریاک یا شیره مصرف می‌کنید، آن را بی‌پرده به پزشکتان بگویید. پزشک برای کمک آن‌جاست، نه برای داوری، و با دانستن این موضوع می‌تواند برای دردتان راه بی‌خطرتری پیدا کند. دربارهٔ این موضوع و داروهای مسکن، مطلب «درد در سالمندی؛ راه‌های کنترل و درمان درد» را بخوانید.