«دل درد» و «شکم درد» از شکایتهای رایج این سالهاست. بیشتر وقتها علت سادهای دارد و چند روزه خوب میشود. ولی گاهی نشانهٔ مشکلی است که باید زود به آن رسید. این راهنما کمک میکند این دو را از هم بشناسید. جای معاینهٔ پزشک را نمیگیرد.
«دل درد» یعنی چه؟
در گفتوگوی روزمره «دل» یعنی شکم. وقتی میگوییم «دلم درد میکند»، منظور درد شکم یا معده است، نه درد قلب. پزشکان به آن «درد شکم» میگویند: هر دردی که بین قفسهٔ سینه و کشالهٔ ران حس شود.
یک نکته را به یاد داشته باشید: شدت درد همیشه نشان نمیدهد مشکل چقدر جدی است. نفخ ساده میتواند درد زیادی داشته باشد و یک مشکل جدی میتواند با درد کم شروع شود. برای همین، نشانههای همراهِ درد مهمتر از خودِ درد است.
علتهای رایج دل درد
این فهرست برای آشنایی است، نه برای تشخیص. اگر مطمئن نیستید یا نگرانید، به پزشک مراجعه کنید.
- سوءهاضمه و برگشت اسید معده (رفلاکس): بعد از غذا احساس پری و نفخ دارید، پشت جناغ سینه میسوزد، آروغ میزنید یا حالت تهوع دارید.
- یبوست: شکمتان سخت کار میکند یا کمتر از همیشه کار میکند. یبوست در این سالها از علتهای پرتکرار دل درد است.
- نفخ و گاز: شکم باد کرده است و گاز زیادی دفع میکنید. دردش بیشتر پیچشی است و با دفع گاز سبکتر میشود.
- مسمومیت غذایی یا عفونت ویروسی معده و روده: اسهال آبکی، تهوع، استفراغ و گاهی تب دارید. بیشتر وقتها در کمتر از یک هفته خوب میشود. مهمترین کار، نوشیدن مایعات است تا بدن کمآب نشود.
- عارضهٔ داروها: بعضی داروها معده را آزار میدهند. مسکنهای ضدالتهاب مثل ایبوپروفن و آسپرین میتوانند سوءهاضمه و دل درد بدهند و گاهی به زخم یا خونریزی معده برسند. قرص آهن میتواند معده را ناراحت کند و یبوست بیاورد. آنتیبیوتیکها میتوانند اسهال و تهوع بدهند. اگر دل درد پس از شروع داروی تازهای آمده است، دارو را سرخود قطع نکنید و به پزشک یا داروساز بگویید.
- سنگ کیسهٔ صفرا: دردی شدید و پیوسته در وسط شکم یا زیر دندههای سمت راست که میتواند تا چند ساعت بماند و با تهوع یا استفراغ همراه شود.
- عفونت ادراری: درد پایین شکم همراه با سوزش ادرار، تکرر ادرار یا ادرار کدر. در سالمندان گاهی نشانهٔ آن گیجی یا تغییر ناگهانی رفتار است.
کی همین حالا با ۱۱۵ تماس بگیرید
اگر دل درد با یکی از این نشانهها همراه است، صبر نکنید و همین حالا با ۱۱۵ تماس بگیرید:
- درد ناگهان شروع شده و بسیار شدید است.
- شکم سفت و بادکرده است یا با لمس، درد زیادی دارد.
- خون استفراغ میکنید، یا استفراغ شبیه تفالهٔ قهوه است.
- مدفوع سیاه و قیرمانند است، یا خون زیادی همراه مدفوع میآید.
- درد همراه با تب و گیجی است؛ مثلاً حرفها نامفهوم شده یا فرد اطرافش را درست نمیشناسد.
- نه مدفوع دفع میشود و نه گاز، بهویژه اگر استفراغ هم دارید.
- بالای شکم درد میکند و همراهش عرق سرد، تنگی نفس، یا دردی دارید که به قفسهٔ سینه، دست، گردن یا فک میزند.
- از حال رفتهاید، یا سرگیجه و ضعف شدید دارید.
- اصلاً نمیتوانید ادرار کنید.
در سالمندان حملهٔ قلبی گاهی درد قفسهٔ سینه ندارد و فقط با درد بالای شکم یا حالی شبیه سوءهاضمه خود را نشان میدهد. اگر چنین دردی با عرق، تنگی نفس، تهوع یا ضعف ناگهانی همراه است، آن را «فقط معده» حساب نکنید.
خودتان پشت فرمان ننشینید. تا رسیدن کمک بنشینید و آرام بمانید و داروهایی را که مصرف میکنید کنار دست بگذارید تا همراهتان ببرید.
نشانههای دیگرِ وضعیتهای فوری را در صفحهٔ اورژانس ببینید.
کارهای بیخطر در خانه برای درد خفیف
اگر درد خفیف است و هیچکدام از نشانههای بالا را ندارید، این کارها کمک میکند:
- آب بنوشید. جرعهجرعه آب یا مایعات زلال بنوشید. اگر اسهال یا استفراغ دارید، این کار از همه مهمتر است.
- کم و ساده بخورید. وعدههای کوچکتر بخورید و آهسته بجوید. تا آرام شدن درد، غذای چرب، سرخکرده و تند، نوشابهٔ گازدار و قهوه را کنار بگذارید. اگر استفراغ داشتهاید، چند ساعت صبر کنید و بعد با کمی غذای ساده مثل برنج یا نان خشک شروع کنید.
- شکم را گرم نگه دارید. کیسهٔ آب گرم روی شکم میتواند درد خفیف را آرام کند. آب جوش در آن نریزید و دورش حوله بپیچید تا پوست نسوزد.
- استراحت کنید.
- بدون پرسیدن از پزشک یا داروساز مسکن نخورید. آسپرین و مسکنهای ضدالتهاب مثل ایبوپروفن میتوانند مشکل معده و روده را بدتر کنند. مسکن همچنین میتواند نشانهای را که پزشک باید ببیند بپوشاند.
- اگر دیابت دارید، در روزهایی که کم میخورید یا استفراغ دارید قند خونتان را بیشتر اندازه بگیرید.
اگر درد پس از یکیدو روز بهتر نشد یا بدتر شد، به پزشک مراجعه کنید.
به پزشک چه بگویید
این چند نکته به پزشک کمک میکند زودتر علت را پیدا کند. اگر میتوانید پیش از رفتن یادداشتشان کنید:
- درد کجای شکم است؟ یکجا میماند یا به پشت، کشالهٔ ران یا جای دیگری میزند؟
- از کی شروع شده است؟ پیوسته است یا میآید و میرود؟
- چه چیزی بدترش میکند و چه چیزی بهترش میکند؟ مثلاً غذا خوردن، دراز کشیدن یا کار کردن شکم.
- آخرین بار کی شکمتان کار کرده است و چه شکلی بوده است؟
- چه داروهایی مصرف میکنید؟ مسکن، قرص آهن، آنتیبیوتیک و داروهای بدون نسخه را هم بگویید.