اچ‌آی‌وی به سن و سال کاری ندارد و فقط به جوان‌ترها مربوط نیست. امروز با داروهایی که پزشک تجویز می‌کند می‌شود ویروس را مهار کرد و کسی که درمان را پیوسته ادامه می‌دهد می‌تواند عمری طولانی و سالم داشته باشد. هرچه زودتر معلوم شود، درمان بهتر جواب می‌دهد؛ و تنها راه معلوم شدنش آزمایش است.

اچ‌آی‌وی چیست و ایدز چیست؟

اچ‌آی‌وی (HIV، ویروس نقص ایمنی انسان) ویروسی است که به دستگاه ایمنی آسیب می‌زند و آن را ضعیف می‌کند. دستگاه ایمنی همان چیزی است که بدن با آن با عفونت و بیماری مقابله می‌کند. وقتی ضعیف شود، بدن در برابر عفونت‌هایی مثل سل و برخی سرطان‌ها آسیب‌پذیرتر می‌شود.

ایدز (سندرم نقص ایمنی اکتسابی) پیشرفته‌ترین مرحلهٔ عفونت اچ‌آی‌وی است. اچ‌آی‌وی اگر درمان نشود، اغلب پس از سال‌ها، به ایدز می‌رسد. پس داشتن اچ‌آی‌وی به معنای داشتن ایدز نیست؛ با درمان زودهنگام و بی‌وقفه ممکن است کسی که اچ‌آی‌وی دارد هرگز به مرحلهٔ ایدز نرسد.

روبان قرمز، نشانهٔ همبستگی با کسانی که اچ‌آی‌وی دارند، در دست زن و مردی سالمند

اچ‌آی‌وی چطور منتقل می‌شود؟

ویروس در خون، مایع منی، مایع واژن و شیر مادر است و از این راه‌ها به فرد دیگر می‌رسد:

  • رابطهٔ جنسی بدون کاندوم با کسی که اچ‌آی‌وی دارد. داشتن یک عفونت آمیزشی دیگر خطر را بیشتر می‌کند.
  • استفادهٔ مشترک از سوزن، سرنگ یا وسیله‌های دیگر تزریق. این فقط دربارهٔ تزریق مواد نیست؛ سوزن انسولین و سوزن دستگاه سنجش قند خون هم نباید میان دو نفر مشترک باشد.
  • تزریق غیرایمن، انتقال خون یا پیوند بافتی که آزمایش نشده باشد، و بریدن یا سوراخ کردن پوست با وسیله‌ای که استریل نشده است. نمونه‌هایش حجامت، خالکوبی یا تاتوی ابرو در جای بدون مجوز، دندان‌پزشکی بدون مجوز و تیغ مشترک است. احتمال انتقال از این راه‌ها کم است، ولی هست.
  • از مادر به کودک، در بارداری، هنگام زایمان یا با شیر دادن.

اگر زمانی هپاتیت یا سل داشته‌اید یا برایشان درمان شده‌اید، مؤسسهٔ ملی سالمندی آمریکا این را هم از موقعیت‌هایی می‌داند که خوب است دربارهٔ آزمایش اچ‌آی‌وی با پزشک صحبت کنید.

از چه راه‌هایی منتقل نمی‌شود؟

دربارهٔ اچ‌آی‌وی حرف‌های نادرست زیاد است. با تماس‌های معمول روزانه اچ‌آی‌وی منتقل نمی‌شود:

  • دست دادن، در آغوش گرفتن و بوسیدن.
  • هم‌غذا شدن، نوشیدن از یک لیوان و استفاده از قاشق و چنگال مشترک.
  • سرفه و عطسه.
  • دستشویی مشترک، استخر و تلفن عمومی.
  • نیش پشه.
  • خون دادن (اهدای خون).

پس هم‌خانه بودن، هم‌سفره شدن و رفت‌وآمد با کسی که اچ‌آی‌وی دارد راه انتقال ویروس نیست.

چرا در سالمندی دیرتر پیدا می‌شود؟

شمار سالمندانی که با اچ‌آی‌وی زندگی می‌کنند رو به افزایش است. یک دلیلش این است که درمان‌ها بهتر شده و کسانی که ویروس دارند عمر طولانی‌تری می‌کنند. بسیاری از آن‌ها در سال‌های جوانی تشخیص گرفته‌اند، ولی در این سال‌ها هم ممکن است کسی اچ‌آی‌وی بگیرد.

  • سالمندان کمتر از جوان‌ترها آزمایش می‌دهند و برای همین ممکن است ندانند ویروس دارند.
  • نشانه‌های اچ‌آی‌وی را می‌شود با دردها و خستگی معمول بالا رفتن سن اشتباه گرفت. بیماری‌های دیگر این سال‌ها هم ممکن است نشانه‌ها را بپوشانند.
  • برخی از آزمایش دادن شرم یا ترس دارند و پزشکان هم همیشه به فکر آزمایش اچ‌آی‌وی برای سالمندان نمی‌افتند.
  • کسی که دیگر نگران بارداری نیست، شاید به کاندوم فکر نکند.

نتیجه این می‌شود که گاهی ویروس وقتی پیدا می‌شود که به مرحله‌های آخر رسیده و احتمال ایدز بیشتر شده است.

نشانه‌های اچ‌آی‌وی چیست؟

بسیاری از افراد هنگام گرفتن ویروس متوجه چیزی نمی‌شوند. برخی چند هفته بعد نشانه‌هایی شبیه آنفلوآنزا پیدا می‌کنند: تب، سردرد، گلودرد، درد عضله‌ها، ورم غده‌های لنفی، خستگی، دانه‌های پوستی یا زخم دهان. این نشانه‌ها چند روز تا چند هفته می‌مانند و در بیماری‌های معمول دیگر هم دیده می‌شوند.

پس از آن، ویروس ممکن است سال‌ها، گاهی ده سال یا بیشتر، بی‌نشانه در بدن بماند؛ در این مدت فعال است و می‌تواند به دیگران منتقل شود.

اگر درمانی در کار نباشد و دستگاه ایمنی ضعیف شود، این نشانه‌ها ممکن است پیدا شوند: ورم غده‌های لنفی، کم‌انرژی بودن، کم شدن اشتها و وزن، اسهال مزمن یا پی‌درپی، تب، سرفه، عفونت‌های قارچی پی‌درپی، کم شدن حافظهٔ کوتاه‌مدت و لکه‌هایی روی پوست یا درون دهان.

هیچ‌کدام از این نشانه‌ها به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که کسی اچ‌آی‌وی دارد یا ندارد. تنها راه فهمیدن، آزمایش است.

آزمایش اچ‌آی‌وی چطور و کجا انجام می‌شود؟

آزمایش با نمونهٔ کوچکی از خون، مثلاً از نوک انگشت، یا نمونه‌ای از درون دهان انجام می‌شود. آزمایش‌های سریع همان روز جواب می‌دهند. اگر جواب مثبت باشد، باید با آزمایش دیگری در مرکز درمانی تأیید شود.

پزشکتان می‌تواند آزمایش را بنویسد یا بگوید کجا آزمایش بدهید. در ایران «مراکز مشاورهٔ بیماری‌های رفتاری» وابسته به دانشگاه‌های علوم پزشکی، آموزش، مشاوره و آزمایش سریع اچ‌آی‌وی را رایگان و محرمانه انجام می‌دهند و درمان هم در همین مراکز ارائه می‌شود. نشانی نزدیک‌ترین مرکز را می‌توانید از پزشک یا شبکهٔ بهداشت شهر خود بپرسید. به «مرکز خدمات جامع سلامت» محله‌تان (درمانگاه بهداشت دولتی) هم می‌توانید مراجعه کنید؛ آنجا راهنمایی‌تان می‌کنند و اگر لازم باشد شما را به مرکز مشاوره می‌فرستند.

یک نکته دربارهٔ زمان آزمایش: بیشتر آزمایش‌ها پادتنی را پیدا می‌کنند که بدن معمولاً تا ۲۸ روز پس از ورود ویروس می‌سازد. در این فاصله ممکن است آزمایش منفی باشد، در حالی که ویروس در بدن هست و می‌تواند منتقل شود. برای همین، اگر همین تازگی در موقعیت پرخطری بوده‌اید و آزمایشتان منفی شده، خیالتان هنوز کامل راحت نباشد: آزمایش منفی معمولاً تا سه ماه بعد، طبق نظر مشاور، تکرار می‌شود.

شرم یا ترس از آزمایش را خیلی‌ها دارند. اچ‌آی‌وی یک بیماری است مثل بیماری‌های دیگر، و دانستن آن راه درمان را باز می‌کند.

اگر همین چند روز پیش در معرض ویروس بوده‌اید

اگر فکر می‌کنید در ۷۲ ساعت گذشته در معرض اچ‌آی‌وی بوده‌اید، هرچه زودتر به مرکز مشاورهٔ بیماری‌های رفتاری مراجعه کنید. اگر شب یا روز تعطیل است، به اورژانس یک بیمارستان دانشگاهی بزرگ بروید. داروی پیشگیری پس از تماس، اگر در همین ۷۲ ساعت اول شروع شود، ممکن است جلوی عفونت را بگیرد. تصمیم دربارهٔ این دارو با پزشک است.

آیا اچ‌آی‌وی درمان دارد؟

دارویی که ویروس را از بدن پاک کند وجود ندارد. ولی داروهای ضد اچ‌آی‌وی، که به آن‌ها «درمان ضدرتروویروسی» می‌گویند، جلوی زیاد شدن ویروس را می‌گیرند. با این درمان دستگاه ایمنی نیرو می‌گیرد، مقدار ویروس در خون کم می‌شود و فرد می‌تواند عمری طولانی و سالم داشته باشد. اچ‌آی‌وی امروز مثل یک بیماری مزمن است که می‌شود آن را مهار کرد.

  • بهتر است درمان هرچه زودتر پس از تشخیص شروع شود.
  • داروها وقتی اثر می‌کنند که پیوسته و همان‌طور که پزشک گفته مصرف شوند.
  • هدف این است که ویروس در خون آن‌قدر کم شود که آزمایش نتواند آن را پیدا کند. کسی که با درمان به این حد رسیده و در آن مانده است، ویروس را از راه رابطهٔ جنسی به همسر یا شریک زندگی‌اش منتقل نمی‌کند.

پزشک برنامهٔ دارویی را برای هر فرد جدا انتخاب می‌کند. اگر داروهای دیگری هم مصرف می‌کنید، همه را به او بگویید.

زندگی با اچ‌آی‌وی در سالمندی

حتی وقتی ویروس خوب مهار شده باشد، کسانی که اچ‌آی‌وی دارند ممکن است برخی بیماری‌های وابسته به سن را زودتر پیدا کنند. اچ‌آی‌وی و درمان آن بر جاهای دیگر بدن، مثل قلب و مغز، هم اثر می‌گذارد. در سالمندانی که اچ‌آی‌وی دارند خطر بیماری قلبی‌عروقی، دیابت، پوکی استخوان، زوال عقل، شکنندگی بدن، برخی سرطان‌ها و زمین خوردن بیشتر است.

افسردگی و تنهایی هم در میان آن‌ها بیشتر دیده می‌شود. اگر نگرانید که اچ‌آی‌وی با بالا رفتن سن چه اثری بر شما می‌گذارد، یا خلقتان پایین است، با پزشکتان صحبت کنید. تیم درمان معمولاً مشاوره هم می‌دهد.

چطور از اچ‌آی‌وی پیشگیری کنیم؟

  • در رابطهٔ جنسی از کاندوم استفاده کنید؛ کاندوم از اچ‌آی‌وی و عفونت‌های آمیزشی دیگر پیشگیری می‌کند. اینکه دیگر نگرانی بارداری در کار نیست، نیاز به کاندوم را از بین نمی‌برد.
  • پیش از آغاز رابطه با همسر یا شریک تازه، دربارهٔ اچ‌آی‌وی و آزمایش با هم صحبت کنید؛ حتی اگر گفتنش آسان نباشد.
  • سوزن، سرنگ و هیچ وسیلهٔ تزریقی را با کسی مشترک استفاده نکنید و برای هر تزریق سوزن نو و استریل به کار ببرید.
  • حجامت، خالکوبی، تاتو و کار دندان‌پزشکی را فقط در جای دارای مجوز انجام دهید که وسیلهٔ یک‌بارمصرف یا استریل به کار می‌برد، و تیغ اصلاح را با کسی مشترک استفاده نکنید.
  • اگر در معرض خطر هستید، مرتب آزمایش بدهید. پزشک می‌گوید هر چند وقت یک بار.
  • برای کسانی که خطرشان بسیار زیاد است، داروی پیشگیری پیش از تماس هم هست که پزشک دربارهٔ آن تصمیم می‌گیرد.
  • اگر اچ‌آی‌وی دارید، ادامه دادن درمان بهترین راه محافظت از خودتان و همسرتان است.