سیاهی رفتن چشم یعنی برای چند لحظه دیدتان تار یا تاریک می‌شود، سرتان سبک می‌شود و حس می‌کنید ممکن است از حال بروید. این حالت وقتی پیش می‌آید که برای لحظه‌ای خون کمتری به مغز می‌رسد. همان لحظه دراز بکشید، یا بنشینید و به جایی تکیه بدهید، تا زمین نخورید. اگر در سالمندی برای نخستین بار غش کرده‌اید، حتی اگر زود به هوش آمده‌اید، همان روز به اورژانس بیمارستان بروید تا بررسی شوید و نوار قلب بگیرند.

سیاهی رفتن چشم چیست؟

پزشکان به این حالت «سبکی سر» می‌گویند: احساس اینکه نزدیک است غش کنید. این با سرگیجهٔ چرخشی فرق دارد که در آن حس می‌کنید خودتان یا اتاق می‌چرخید. دربارهٔ آن نوع سرگیجه در مطلب اختلال تعادل و سرگیجه بخوانید.

غش کردن یعنی از دست رفتن کوتاه‌مدت هوشیاری. بیشتر وقت‌ها علتش این است که فشار خون ناگهان پایین می‌آید و خون کمتری به مغز می‌رسد. غش معمولاً کمتر از یکی دو دقیقه طول می‌کشد و فرد زود به حال عادی برمی‌گردد. در سالمندی بیشتر پیش می‌آید.

پیش از غش کردن اغلب این نشانه‌ها می‌آید:

  • تنگ شدن میدان دید، تار یا تاریک شدن دید
  • سبکی سر یا سرگیجه
  • عرق کردن، احساس گرما، یا سرد و مرطوب شدن پوست
  • حالت تهوع
  • ضعف، و دور شدن صداها

با دراز کشیدن، خون دوباره به مغز می‌رسد و حال فرد بهتر می‌شود.

علت‌های شایع در سالمندی

غش کردن اغلب خطرناک نیست، ولی گاهی نشانهٔ یک بیماری جدی است. برای همین پیدا کردن علت با پزشک است، نه با حدس و گمان.

افت فشار خون هنگام برخاستن

وقتی از حالت خوابیده یا نشسته تند بلند می‌شوید، خون در پاها جمع می‌شود و فشار خون برای چند ثانیه تا چند دقیقه پایین می‌آید. به این حالت «افت فشار وضعیتی» می‌گویند و در سالمندی بیشتر دیده می‌شود. دربارهٔ فشار خون پایین و بالا در مطلب فشار خون با بالا رفتن سن چه تغییری می‌کند؟ بیشتر بخوانید.

کم‌آبی بدن

وقتی کم آب می‌نوشید، یا با اسهال، استفراغ، تب یا گرمای هوا آب بدن کم می‌شود، فشار خون پایین می‌آید و سرتان سبک می‌شود. سالمندان بیشتر در خطر کم‌آبی‌اند. داروهای ادرارآور هم آب بدن را کم می‌کنند. تشنگی، خشکی دهان و ادرار پررنگ و کم از نشانه‌های کم‌آبی است.

داروها

برخی داروها فشار خون را پایین می‌آورند: داروهای فشار خون و قلب، داروهای ادرارآور، برخی داروهای افسردگی و اضطراب، داروهای بیماری پارکینسون و برخی مسکن‌ها. در سالمندی، افت فشار بر اثر داروی فشار خون بیشتر پیش می‌آید. اگر پس از شروع یک داروی تازه چشمتان سیاهی می‌رود، به پزشک بگویید. هیچ دارویی را بدون صحبت با پزشک قطع نکنید. دربارهٔ مصرف بی‌خطر دارو در سالمندی هم بخوانید.

پس از غذا خوردن

در برخی افراد فشار خون پس از غذا افت می‌کند. این حالت بیشتر در سالمندان، در کسانی که فشار خون بالا دارند و در بیماری پارکینسون دیده می‌شود.

ایستادن طولانی، گرما، درد و هیجان

مدت دراز سر پا ایستادن، گرمای زیاد، درد شدید، ترس یا ناراحتی شدید، سرفهٔ سخت، زور زدن هنگام اجابت مزاج و ادرار کردن (به‌ویژه شب‌ها یا پس از مدت طولانی دراز کشیدن) هم می‌تواند به غش کردن بینجامد.

ناراحتی قلبی و نامنظمی ضربان قلب

ضربان قلبِ بسیار کند یا بسیار تند، و تنگی‌هایی که جلوی جریان خون را می‌گیرد، می‌تواند علت غش کردن باشد. در سالمندی نامنظمی ضربان قلب، مانند فیبریلاسیون دهلیزی، می‌تواند غش‌های پیاپی بیاورد و این نوع غش پس از ۷۰ سالگی بسیار بیشتر می‌شود. غشی که علت قلبی دارد جدی است. این نشانه‌ها احتمال علت قلبی را بیشتر می‌کند: بیماری قلبی شناخته‌شده، تپش قلب کوتاه پیش از غش، و غش کردن هنگام فعالیت بدنی یا در حالت درازکش.

افت قند خون در دیابت

در کسانی که دیابت دارند و انسولین یا برخی قرص‌های دیابت مصرف می‌کنند، قند خون ممکن است بیش از اندازه پایین بیاید. خطر آن در ۶۵ سالگی و بالاتر بیشتر است. لرزش، گرسنگی، خستگی، سبکی سر، گیجی، تپش قلب و تار دیدن از نشانه‌های آن است. عقب افتادن یا جا افتادن وعدهٔ غذا، فعالیت بدنی بیشتر از معمول و بیماری‌ای که اشتها را کم کند، از علت‌های آن است. مطلب دیابت در سالمندی را هم ببینید.

کم‌خونی

سرگیجه و غش کردن از نشانه‌های کم‌خونی هم هست؛ در کنار خستگی، ضعف، رنگ‌پریدگی و تنگی نفس. دربارهٔ آن در مطلب کم‌خونی در سالمندان بخوانید.

همان لحظه چه کنید؟

  • فوراً دراز بکشید یا بنشینید. اگر می‌شود دراز بکشید و پاها را بالاتر از سطح قلب بگذارید. اگر جای دراز کشیدن نیست، روی صندلی یا روی زمین بنشینید و پشتتان را به جایی تکیه بدهید.
  • اگر کاملاً هوشیارید، کمی آب بنوشید.
  • اگر ایستاده‌اید و جایی برای نشستن نیست، دستتان را به جای محکمی بگیرید، پاها را ضربدری روی هم بگذارید و مشت‌ها را محکم گره کنید تا بتوانید بنشینید.
  • آهسته بلند شوید. وقتی حالتان بهتر شد، اول چند لحظه بنشینید و بعد بایستید.
  • اگر دیابت دارید، قند خونتان را بسنجید. اگر پایین بود، بی‌درنگ ۳ تا ۴ حبه قند یا نصف لیوان آب‌میوه بخورید، حدود ۱۵ دقیقه بعد دوباره قند را بسنجید و اگر هنوز پایین بود همین کار را تکرار کنید.
  • اگر دیابت دارید و دستگاه سنجش قند دم دستتان نیست، ولی نشانه‌های افت قند دارید (لرزش، عرق، گرسنگی، تپش قلب، گیجی)، منتظر نمانید: همان ۳ تا ۴ حبه قند یا نصف لیوان آب‌میوه را بخورید.

اگر کسی کنار شما غش کرد

  • آرام بمانید. شانه‌هایش را آرام تکان دهید و بلند بپرسید حالش خوب است یا نه.
  • اگر پاسخ نمی‌دهد، کمک بخواهید، سرش را آرام به عقب خم کنید و چانه را بالا بیاورید تا راه نفس باز شود. دست‌کم ۱۰ ثانیه به نفس کشیدنش گوش کنید.
  • اگر عادی نفس می‌کشد، او را به پشت بخوابانید و پاهایش را حدود ۳۰ سانتی‌متر بالا بیاورید. لباس‌های تنگ را شل کنید.
  • اگر استفراغ کرد، او را به پهلو بچرخانید.
  • تا وقتی کاملاً هوشیار نشده است، آب، آب‌قند یا هیچ خوراکی دیگری به او ندهید؛ ممکن است نتواند درست ببلعد و به گلویش بپرد. آب یا آب‌قند فقط برای کسی است که کاملاً هوشیار است و می‌تواند بنشیند.
  • بیشتر افراد در کمتر از نیم دقیقه به هوش می‌آیند. پس از به هوش آمدن، بگذارید ۱۰ تا ۱۵ دقیقه در جایی خنک و آرام دراز بکشد.
  • اگر نفس نمی‌کشد یا تا یک دقیقه به هوش نیامد، باید همان لحظه با ۱۱۵ تماس بگیرید.

چطور پیشگیری کنید؟

  • آرام و چندمرحله‌ای بلند شوید. از رختخواب اول بنشینید، چند لحظه صبر کنید و بعد بایستید. از صندلی هم آهسته برخیزید و هنگام ایستادن دستتان را به جایی بگیرید. شب‌ها که برای دستشویی بیدار می‌شوید هم همین کار را بکنید.
  • اگر مرد هستید، شب‌ها نشسته ادرار کنید. غش هنگام ادرار کردن بیشتر شب‌ها و پس از برخاستن از خواب پیش می‌آید؛ اگر نشسته باشید، زمین نمی‌خورید.
  • اگر صبح‌ها هنگام برخاستن چشمتان سیاهی می‌رود، نوشیدن دو لیوان آب پیش از بلند شدن از رختخواب کمک می‌کند. اگر نارسایی قلب یا نارسایی کلیه دارید، یا پزشک مایعات را برایتان محدود کرده است، این کار را بدون نظر پزشک نکنید.
  • مایعات کافی بنوشید، به‌ویژه در گرما یا هنگام تب، اسهال و استفراغ؛ مگر اینکه پزشک مایعات را برایتان محدود کرده باشد (مثلاً در نارسایی قلب یا کلیه).
  • وعده‌های غذا را کوچک‌تر و پرشمارتر کنید و پس از غذا کمی بنشینید یا دراز بکشید.
  • مدت دراز یک‌جا نایستید و ننشینید و ناگهان خم نشوید.
  • از پزشک بخواهید داروهایتان را مرور کند. اگر علت داروست، پزشک ممکن است دارو یا مقدار آن را عوض کند. خودتان دارویی را قطع یا کم نکنید. همراه داشتن فهرست داروهایی که مصرف می‌کنید کار پزشک را آسان می‌کند.
  • اگر پزشک پیشنهاد کرد، جوراب فشاری بپوشید. این جوراب نمی‌گذارد خون در پاها جمع شود.
  • اگر دیابت دارید، وعده‌های غذا را سر وقت بخورید و همیشه خوراکی شیرینی همراه داشته باشید.

افت فشار در سالمندی می‌تواند به زمین خوردن و شکستگی لگن یا ستون مهره‌ها بینجامد. برای ایمن‌تر کردن خانه، مطلب پیشگیری از زمین خوردن را بخوانید.

پزشک چه می‌کند؟

پزشک می‌پرسد دقیقاً چه شد، چه داروهایی مصرف می‌کنید و خوب غذا و آب خورده‌اید یا نه. اگر کسی شما را هنگام غش دیده است، شرح او به پزشک کمک می‌کند. سپس قلب، ریه و دستگاه عصبی را معاینه می‌کند.

  • اندازه‌گیری فشار خون در دو حالت: یک بار نشسته یا درازکش و بار دیگر چند دقیقه پس از ایستادن. در برنامهٔ مراقبت سالمندان در مراکز بهداشتی ایران هم بهورز یا مراقب سلامت همین کار را می‌کند و اگر عدد اول فشار خون با ایستادن ۲۰ میلی‌متر جیوه یا بیشتر پایین بیاید، فرد را به پزشک ارجاع می‌دهد.
  • نوار قلب: برای هر کسی که غش کرده است توصیه می‌شود.
  • آزمایش خون.
  • در صورت نیاز: هولتر (ثبت ضربان قلب در مدت طولانی‌تر)، اکوی قلب، تست ورزش یا آزمون میز شیب‌دار.

درمان به علت بستگی دارد. اغلب با تغییر شیوهٔ زندگی یا درمان علت، حال فرد بهتر می‌شود و به داروی بالابرندهٔ فشار خون کمتر نیاز می‌افتد.